Вовед: патот како откровение
Меѓу светите места на Палестина, Емаус (грч. Ἐμμαούς; евр./арам. חמת / אמאוס) зазема единствено место во христијанската свест, не толку како градска населба со монументална архитектура, колку како пат, движење, динамичен простор на средба. Евангелскиот извештај за двајцата ученици кои на патот кон Емаус Го препознале Воскреснатиот Христос „во прекршувањето на лебот“ (Лк. 24,13–35) ја направил оваа топографска одредница парадигма на секое постпасхално богопознание: Бог се открива не во статичноста на храмот, туку во движењето на патот и во евхаристиското прекршување.
Но каде точно бил библискиот Емаус? Ова прашање, навидум едноставно, ги мачи библистите, археолозите и поклониците веќе седумнаесет века. Целта на овој напис е да ги претстави библиските сведоштва, да ги разгледа четирите главни кандидати за идентификација, да ги оцени археолошките наоди и, најважно, да ја осмисли теолошката содржина на Емаус во рамките на христијанската сотириологија и еклисиологија.
I. Библискиот извештај: Лука 24,13–35
1. Наративна структура
Извештајот на Евангелистот Лука за емауската средба е еден од најразработените и литерарно најсовршените перикопи во целиот Нов Завет. Наративната структура е концентрична:
(а) Двајца ученици одат од Ерусалим кон Емаус, тажни и обесхрабрени (24,13–17); (б) Христос им се приближува, но нивните очи се „замрежени“ да не Го препознаат (24,16); (в) Тие Му го раскажуваат „емауското евангелие наопаку“ – извештај за Исусовото страдање и смрт, без вера во воскресението (24,19–24); (г) Христос, почнувајќи од Мојсеја и сите Пророци, им ги толкува Писмата за Себеси (24,25–27); (д) При вечерата, Тој го зема лебот, го благословува, го крши и им го дава, и тогаш „им се отворија очите и Го познаа; и Тој стана невидлив за нив“ (24,30–31); (е) Тие се враќаат во Ерусалим и сведочат пред апостолите (24,33–35).
2. Теолошки јадра на перикопата
Два теолошки мотива се клучни и заслужуваат продлабочена анализа.
а) Христолошката егзегеза на Стариот Завет. Христос „им ги толкуваше (διερμήνευεν) местата во Писмото што се однесуваа на Него“ (24,27). Глаголот διερμηνεύω подразбира не просто читање, туку херменевтичко отклучување, преведување на старозаветните текстови во нивната вистинска, христолошка смисла. Ова е архетипот на христијанската библиска херменевтика: Стариот Завет добива полна смисла само кога се чита „од Емаус“, т.е. со Воскреснатиот Христос како херменевтички клуч. Свети Јероним во својот Коментар на Исаија ќе запише: „Незнаењето на Писмата е незнаење на Христа“; а емауските ученици го доживуваат токму ова: Писмата, прочитани без Христос, остануваат затворена книга.
б) Евхаристиското препознавање. Учениците Го препознаваат Христа не во егзегезата сама по себе – колку и да им „горело срцето“ – туку „во прекршувањето на лебот“ (ἐν τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου, 24,35). Овој израз е литургиски технички термин уште од Дела 2,42 за евхаристиското собрание. Тоа значи дека Лука намерно ја структурира емауската средба како литургија: најпрвин Литургија на Словото (толкување на Писмата), потоа Литургија на Евхаристијата (кршење на лебот). Емаус, со тоа, е прототип на секоја Божествена Литургија, и секоја Литургија е ново патување кон Емаус.
3. Растојанието: шеесет или сто и шеесет стадии?
Текст од Евангелието на Лука вели дека Емаус бил оддалечен „шеесет стадии“ (ἑξήκοντα σταδίους, околу 11,5 км) од Ерусалим (Лк 24,13). Меѓутоа, одреден број значајни ракописи, вклучувајќи го Синајскиот кодекс (א) во неговата оригинална рака, читаат „сто и шеесет стадии“ (околу 30 км). Оваа текстуално-критичка варијанта не е маргинална: таа директно влијае врз прашањето за локализацијата на Емаус, бидејќи различните растојанија одговараат на различни места.
II. Прашањето за идентификација: четирите кандидати
Прашањето „каде е Емаус?” е едно од најдискутираните во библиската географија. Четири локалитети имаат сериозни претензии, секој со свои предности и слабости.
1. Емаус-Никопол (денешен Имвас / عمواس)
Локација. На околу 30 км (160 стадии) западно од Ерусалим, на патот кон Лида и Јафа, на работ на Ајалонската Долина.
Аргументи во полза. Ова е местото кое го претпочитаат најраните црковни автори. Евсевиј Кесариски во Ономастиконот (ок. 295 г.) експлицитно го идентификува Емаус-Никопол со библискиот Емаус. Тоа го потврдува и Блажениот Јероним во неговиот латински превод и адаптација на Ономастиконот. Историски, ова е градот Емаус познат од Макавејските книги (1 Мак 3,40.57; 4,3; 9,50) – значајно војничко упориште во долината каде Јуда Макавеј ги поразил Селевкидите. Римјаните го преименувале во Никопол (Νικόπολις, „град на победата“), по сè изгледа во III век.
Археолошки наоди. На локалитетот се откриени остатоци на ранохристијанска базилика од V век (трикорабна, со апсида ориентирана кон исток), подигната врз постари римски структури. Над неа, крстоносците во XII век изградиле романска црква, чии ѕидови делумно стојат и денес. Француските археолози (Доминиканците од École Biblique), особено Л.-Х. Венсен и Ф.-М. Абел, извршиле систематски ископувања во почетокот на XX век. Пронајдени се и римски бањи (thermae), што одговара на етимологијата на името Емаус (евр. חמת, „топол извор“). Поновите ископувања (2017–2019), водени од Израелската Управа за Антиквитети и меѓународен тим, открија дополнителни хеленистички и римски слоеви.
Главна слабост. Растојанието: 160 стадии (30 км) наместо 60-те на Лука. За да се совладаат 60 км (одење и враќање) во еден ден, потребен е принуден марш, тешко замислив за обични патници. Овој аргумент ги тера оние кои инсистираат на читањето „60 стадии“ да бараат поблиски кандидати. Меѓутоа, приврзаниците на Никопол одговараат дека читањето „160 стадии“ (Синајски кодекс) е веројатно оригинално, а скратувањето на „60“ е секундарна корекција направена токму поради тешкотијата на растојанието.
2. Ел-Кубејбе (القبيبة)
Локација. На околу 11,5 км (63 стадии) северозападно од Ерусалим.
Аргументи во полза. Растојанието одлично одговара на „60 стадии“. Францисканците го идентификувале ова место со Емаус уште од 1335 г., а во XIV–XV век тука подигнале црква. Крстоносна тврдина (Castellum Emmaus, споменато во крстоносни извори од XII в.) постоела на ова место или во негова близина.
Археолошки наоди. Францисканските археолози (особено Б. Багати) открија римска вила со бања од I–II век под крстоносната црква, како и керамика од хеленистичкиот и римскиот период. Сликата е на село или помала населба, не на голем град – што одговара на термин κώμη кај Лука (село, 24,28), а не πόλις – град.
Главна слабост. Нема ниту една античка или ранохристијанска традиција што го поврзува Ел-Кубејбе со Емаус пред крстоносниот период. Идентификацијата е средновековна и можеби настанала кога Емаус-Никопол станал недостапен или заборавен.
3. Абу-Гош (قرية العنب / Кирјат Јеарим)
Локација. На околу 13 км западно од Ерусалим, на патот кон Тел Авив.
Аргументи во полза. Крстоносците во XII век подигнале прекрасна романска црква овде (денес бенедиктински манастир), идентификувајќи го местото со Емаус. Растојанието приближно одговара. Местото има длабока библиска историја: во Стариот Завет тука бил чуван Ковчегот на Заветот (1 Цар 7,1–2; 2 Цар 6,2 — Кирјат Јеарим).
Главна слабост. Античкото име на ова место е Кирјат Јеарим (или Баала), не Емаус. Поврзувањето со Емаус е исклучиво крстоносно и нема поткрепа во ранохристијанските извори.
4. Колонија / Моца (מוצא)
Локација. На околу 6 км (30 стадии) западно од Ерусалим.
Аргументи во полза. Јосиф Флавиј (Јудејска Војна VII,6,6) споменува дека Веспазијан по 70 г. населил осумстотини римски ветерани во место наречено Ἀμμαοῦς, на триесет стадии од Ерусалим, основајќи таму „колонија“ (colonia). Ова место традиционално се идентификува со денешниот Моца (Колонија), западно од Ерусалим, на патот кон Тел Авив. Неодамнешните ископувања (2019) на Израелската Управа за Антиквитети на локалитетот Тел Моца открија голем културен комплекс од Првохрамовиот период.
Главна слабост. Растојанието (30 стадии) е половина од тоа кај Лука. Освен тоа, Јосифовиот Емаус е римска воена населба, а не јудејско село – што не одговара на евангелскиот опис.
5. Прелиминарна оценка
Од четирите кандидати, Емаус-Никопол и Ел-Кубејбе остануваат најсериозни, секој поддржан од различен критериум: Никопол од раната патристичка традиција и археолошките наоди, Ел-Кубејбе од текстуалното растојание. Прашањето не е дефинитивно решено и, како што ќе видиме, самата оваа „нерешливост“ може да носи теолошко значење.
III. Старозаветната подлога: Емаус во Макавејските Книги
Пред да стане новозаветен locus theologicus, Емаус е познат од старозаветната (девтероканонска) историја. Во 1 Макавејска 3–4, Емаус е местото на една од најголемите победи на Јуда Макавеј: во 166/165 г. пр. Хр. тој ги поразил силите на селевкидскиот генерал Горгија во Ајалонската Долина, во близина на Емаус. Победата при Емаус е поврзана со последователното прочистување на Храмот и воведувањето на Ханука (1 Мак 4,36–59).
Ова не е теолошки ирелевантно. Ако Лука го избрал Емаус-Никопол – местото на Макавејската победа – тогаш неговиот извештај добива дополнителна семантичка длабочина: некогаш на ова место Божјиот народ одржал воена победа над окупаторот; сега, на истото место, Воскреснатиот Христос одржува победа над смртта – но победата се открива не во меч, туку во кршење леб.
IV. Емаус во патристичката егзегеза
1. Свети Амвросиј Медиолански
Свети Амвросиј (De Sacramentis V, 3–4; ок. 390 г.) го користи емаускиот извештај за да го објасни дејството на Евхаристијата. Тој забележува дека учениците Го слушале Христа како ги толкува Писмата, но не Го препознале; дури кога Тој го прекршил лебот, „им се отворија очите.“ Оттука светиот отец заклучува: Словото Божјо го подготвува умот, но Евхаристијата ги отвора очите. Без Евхаристија, Писмата остануваат херменевтички „затворени“, а без Писмата, Евхаристијата останува неразбрана.
2. Свети Августин
Блажени Августин (Проповед 235) ги поврзува „замрежените очи“ на учениците (Лк 24,16) со состојбата на човештвото по падот: гревот не ги уништил очите, туку ги „замрежил“; човекот гледа, но не препознава. Емауската средба, за Августин, е парадигма на благодатното исцелување на гледањето: Христос не создава нови очи, туку ги ослободува оние што биле „задржани.“ Ова е длабоко антрополошко тврдење: човечката природа е онтолошки способна за богопознание, но епистемолошки попречена – и Евхаристијата е местото каде што попреченоста се надминува.
3. Свети Кирил Александриски
Свети Кирил (Коментар на Лука, омилија 153) обрнува внимание на детаљот дека Христос „се преправаше дека оди подалеку“ (Лк 24,28: προσεποιήσατο πορρώτερον πορεύεσθαι). Зошто Воскреснатиот Бог се „преправа“? Свети Кирил одговара: не за да лаже, туку за да го испита нивното гостопримство, бидејќи Бог никогаш не се наметнува, туку чека покана. Емауската сцена, со тоа, станува парадигма на синергијата: Бог се приближува, но влегува само ако е поканет. „Остани со нас“ (μεῖνον μεθ᾿ ἡμῶν, 24,29) е молитвата која го отвора просторот за теофанија.
4. Ориген
Ориген (зачуван во фрагменти кај катените) ја толкува Емауската средба алегориски: двајцата ученици го претставуваат Израил и народите (gentes), кои заедно одат во иста насока, но Го препознаваат Христа дури кога Тој ги обединува во заедничката трпеза. Оваа егзегеза, иако алегориска, допира до еклисиолошка вистина: Црквата е заедницата на оние кои Го препознале Христа „во кршењето на лебот“ – без разлика на етничкото потекло.
V. Теолошки синтези
1. Емаус како структура на богопознанието
Емауската перикопа, прочитана во целина, нуди целосна структура на христијанското богопознание:
Прво, постои тага и збунетост: учениците знаат факти, но не разбираат. Ова е состојбата на „голото знаење“ (ψιλὴ γνῶσις), знаење без Дух. Второ, Христос ги толкува Писмата, и срцето почнува да „гори“ (Лк 24,32). Ова е подготовката, катихезата, просветлувањето на умот. Трето, во евхаристиското кршење на лебот, очите се отвораат. Ова е таинството: не замена за знаењето, туку негово исполнување. Четврто, откако Го препознале, Христос станува невидлив, но учениците повеќе не се тажни, туку трчаат назад во Ерусалим да сведочат. Ова е мисијата, плодот на препознавањето е сведоштво.
Оваа четирикратна структура: незнаење, просветлување, таинство, мисија – е всушност, структурата на секој катихуменат, на секоја Литургија, на секој автентичен духовен пат.
2. Емаус и „непрепознатливоста“ на Воскреснатиот
Зошто учениците не Го препознаваат Христа? Прашањето е длабоко христолошко. Воскреснатото тело на Христос е она исто тело кое било распнато, но преобразено, „прославено“ (Фил 3,21). Тоа е препознатливо, но не автоматски: потребен е нов начин на гледање, даруван од Духот. Емаус покажува дека Воскресението не е едноставно „враќање во живот“ (resuscitatio), туку влез во нов модус на постоење. И за да се види тој нов модус, потребна е нова епистемологија, дарувана во Евхаристијата.
3. Патот како богословски топос
Конечно, самиот пат е теолошки значаен. Христос не ги чека учениците во Емаус, Тој им се придружува на патот (συνεπορεύετο αὐτοῖς, 24,15). Бог во Емаус не е Бог на статичното светилиште, туку Бог Кој оди заедно со оние кои бегаат од Ерусалим – дури и кога тие бегаат од Него. Ова е едно од најсилните тврдења на евангелското богословие: Бог е Бог на патот (ср. Дела 9,2: „Патот“ – ἡ Ὁδός – е најраното име за христијанската заедница).
Заклучок: нерешливоста како покана
Тоа што не можеме со сигурност да кажеме каде точно бил Емаус, е факт кој може, парадоксално, да биде теолошки промислен. Библиските места на теофанија често се „губат“: гробот на Мојсеј е непознат (Втор 34,6); повеќе библиски места не можат со сигурност да се идентификуваат; а Емаус останува спорен. Можеби Провидението ја допушта оваа неизвесност, за да не ја претворимe средбата во музеј, за да не го идолизираме местото наместо Оној Кој бил на местото.
Емаус, на крајот, не е адреса, туку настан. Тој се случува секаде каде двајца или тројца се собрани во Негово Име (Мт 18,20), секаде каде „горат срцата“ при толкувањето на Писмата и каде очите се отвораат во прекршувањето на лебот. Секоја Литургија е Емаус. Секој пат по кој Христос незабележано оди покрај нас е патот кон Емаус. И секоја вечера на која Тој е поканет да остане – „Остани со нас, зашто е приквечер“ – е вечерата на која ослепените очи повторно прогледуваат.
Библиографија (избор):
- Bauckham, R. Jesus and the Eyewitnesses. Grand Rapids, 2006.
- Fitzmyer, J. A. The Gospel According to Luke X–XXIV (Anchor Bible 28A). New York, 1985.
- Murphy-O’Connor, J. The Holy Land: An Oxford Archaeological Guide. 5th ed. Oxford, 2008.
- Taylor, J. E. Christians and the Holy Places. Oxford, 1993.
- Vincent, L.-H. & Abel, F.-M. Emmaüs: sa basilique et son histoire. Paris, 1932.
- Wilkinson, J. Jerusalem Pilgrims Before the Crusades. Warminster, 2002.
- Августин Ипонски. Проповед 235. PL 38.
- Амвросиј Медиолански. De Sacramentis. PL 16.
- Евсевиј Кесариски. Onomasticon. Ed. E. Klostermann. GCS 11.1, Leipzig, 1904.
- Кирил Александриски. Коментар на Лука, Омилија 153. PG 72.
