Во водите на Мраморното Море, на островот Хејбелиада (историски познат како Халки), се наоѓа значајно богословско училиште на Источната Православна Црква. Светата богословска школа на Халки е под духовна надлежност на Вселенската Патријаршија на Константинопол. Од нејзиното затворање во 1971 година, поради промени во турското законодавство за високо образование, семинаријата остана тивка.
По 55 години, богословијата на Халки се надева повторно да ги отвори своите врати во академската 2026–2027 година. Според високи црковни извори од Вселенската Патријаршија, постои обновен оптимизам дека училиштето повторно ќе прими студенти. Од 1998 година, се водат дипломатски разговори меѓу Соединетите Американски Држави, Турција, Грција и Вселенската Патријаршија за можни патишта за повторно отворање на училиштето. Според Parapolitika News, „митрополитот Емануил од Халкидон изјавил дека постои ‘добра волја од турската влада и самиот претседател’ за повторно отворање на историската семинарија“. Постојат надежи дека сите потребни процедури наскоро ќе бидат завршени и дека семинаријата ќе може повторно да започне со работа.
Јавните изјави на американскиот амбасадор во Турција, Том Барак, исто така ја потврдуваат намерата да се постигне напредок до септември 2026 година, во рамките на правниот систем на турските власти. Главната зграда моментално се реновира со донации од грчкиот бродосопственик и филантроп Атанасиос Мартинос. Се очекува реновирањето да заврши пред септември 2026 година, со цел да се поддржи можниот датум за повторно отворање.
Значењето на повторното отворање на Халки надминува дипломатски ангажмани или рокови за обнова. Тоа симболизира нешто подлабоко: обновување на православното богословско образование, зајакнување на грчкото православно наследство во Источниот Медитеран и тивка уверување за православните заедници на Блискиот Исток.
Историјата на Халки не може да се оддели од поширокото искуство на хеленската заедница во Константинопол и другите христијански малцинства во 20 век. Данокот на богатство од 1942 година, настаните од 6–7 септември 1955 година и протерувањата од 1964 година драматично ја намалија грчката популација во градот. До почетокот на 1970-тите, хеленското население речиси исчезна. Многу набљудувачи во тоа време ги поврзуваа овие притисоци со самото постоење на Вселенската Патријаршија. Тоа доведе до создавање центар во Шамбези, Швајцарија, кој служеше како неутрална база за богословска и административна работа.
Откако Халки беше затворена во 1971 година, разговорите за нејзино повторно отворање често се претставуваа како билатерално прашање меѓу Грција и Турција. Ова толкување е погрешно, бидејќи семинаријата не е „грчка национална“ институција. Таа припаѓа на Вселенската Патријаршија, а не на грчката држава.
Постоењето на Халки не е прашање на меѓудржавни преговори, туку на културна и верска слобода во самата Турција. Нејзиното обновување не е отстапка или политичка размена, туку зачувување на културна и духовна институција која е дел од богатата историја на Анадолија.
Важно е да се нагласи дека јазикот може да создаде недоразбирања. Иако мнозинството граѓани на Грција се православни, мнозинството православни христијани во светот не се грчки државјани. Четири од петте древни патријаршии на христијанството се наоѓаат во Константинопол, Антиохија, Ерусалим и Александрија. Овие се православни патријаршии, но нивните верници се од различни народи и култури. „Грчко православие“ се однесува на византиската литургиска и богословска традиција, а не на етничка припадност.
Во текот на 20 век, Халки беше важен центар за богословско образование. Многу епископи, богослови и свештеници се образоваа таму, гледајќи кон Мраморното Море. Влијанието на семинаријата се протега далеку надвор од Истанбул, бидејќи нејзините дипломци служат во Балканот, Грција, Северна Америка и Блискиот Исток.
Во контекст на Блискиот Исток, каде христијанските заедници се соочуваат со опаѓање и неизвесност, ваквите институции стануваат уште поважни. Животноста на Православната Црква не зависи само од бројките, туку и од квалитетот на духовното водство. Потребни се добро образовани свештеници кои ќе ги водат заедниците со мудрост.
Семинаријата на Халки има значење за целиот православен свет, вклучително и за Ерусалимската патријаршија, која има клучна улога во Светата Земја. Во последните години, многу свештеници се образоваа во странство, но обновувањето на Халки би значело враќање на една традиционална духовна школа.
Неодамнешните средби во Фанар, со присуство на американскиот амбасадор Том Барак и високи црковни претставници, покажуваат постоење на конструктивен дијалог и соработка во рамките на законите.
Важно е да се разбере дека повторното отворање на Халки не претставува конфронтација, туку континуитет. Тоа значи обновување на една институција во согласност со турските закони и зачувување на културно наследство. Православието не е туѓо на овие простори, туку длабоко вкоренето во нивната историја.
Со подготовките за академската 2026–2027 година, повторното отворање на Халки носи позитивна порака за регионот. Тоа е знак на добра волја, соработка и почит кон културното наследство. За православните христијани, тоа е надеж заснована врз историјата. За Турција, тоа е доказ за идентитет кој ја прифаќа својата разновидност.
Повторното отворање на Халки не треба да биде геополитичко прашање. Тоа може да биде нешто подлабоко и потрајно – сведоштво дека богатото минато на Анадолија сè уште живее и дека неговото зачувување може да придонесе за подобра иднина за сите.
Автор: Гизел Соарес
Ambassador Warren Clark Fellow for Churches for Middle East Peace
Извор: publicorthodoxy.org
