По повод 23 Октомври – Денот на македонската револуционерна борба
23 октомври 2026 година
Вовед: крстот и пушката во една историска судбина
На денешен ден, 23 октомври, кога нашиот народ го одбележува Денот на македонската револуционерна борба, се навршуваат сто триесет и три години од основањето на историската Македонска револуционерна организација во Солун. Тој далечен есенски ден од 1893 година останал длабоко врежан во македонската историска свест како почеток на едно организирано народно движење, кое, низ многубројни страдања, искушенија и саможртви, се стремело кон слободата и достоинството на македонскиот народ.
Меѓутоа, за целосно да се разбере духовната и историската димензија на ова движење, неопходно е да се согледа и една негова суштинска особеност: историското ВМРО не било црковна организација, но се родило и израснало во средина во која православната вера имала длабоки корени во народниот живот.
Револуционерите на Солунската организација во голем дел се образувале во училишта поврзани со црковните општини, се воспитувале во православна културна средина, положувале заклетви пред светото Евангелие и оружјето, ги одбележувале значајните денови според црковниот календар и неретко ја наоѓале последната духовна утеха кај своите свештеници. Истовремено, Организацијата развила и модерна политичка програма, насочена кон автономија, граѓански права и ослободување од османлиската власт. Во нејзините подоцнежни програмски определби биле повикани на заедничка борба сите незадоволни жители, без разлика на нивната народносна припадност.
Оваа двојност не претставувала нужно противречност, туку била белег на една сложена историска епоха. Во Османлиската Империја верската припадност имала особено значење во правното, образовното и општественото устројство на христијанските заедници. Црквата, со своите храмови, училишта, манастири и општини, со векови претставувала простор во кој се чувале верата, писменоста, историското паметење и народната самосвест.
Затоа, значењето на православието за македонското револуционерно движење не може да се сведе само на обредна традиција, ниту, пак, на непосредна политичка програма. Православието било духовната и културната почва од која израснал голем дел од неговите учесници, јазикот на нивните молитви и надежи, утехата во нивните страдања и моралната рамка во која многумина го разбирале својот долг кон ближните и татковината.
Таа поврзаност, се разбира, не била едноставна, ниту секогаш хармонична. Историјата забележала и несогласувања, судири и трагични отстапувања од христијанскиот морал. Но токму поради тоа, врската меѓу православието и историското ВМРО заслужила да биде разгледана со историска трезвеност, со почит кон народната жртва и со црковна совест.
Солун, 1893 година: почетокот на организираната борба
На 23 октомври 1893 година, според тогашниот јулијански календар, во Солун се собрале шестмина млади интелектуалци и родољуби: Даме Груев, д-р Христо Татарчев, Петар Поп Арсов, Иван Хаџи Николов, Антон Димитров и Христо Батанџиев. Во домот на солунскиот книжар Иван Хаџи Николов тие ги поставиле основите на тајната Македонска револуционерна организација.
Првично позната како Македонска револуционерна организација (МРО), таа подоцна, во согласност со својот развој и со промените во програмските и организациските акти, ги носела и имињата Тајна македонско-одринска револуционерна организација (ТМОРО) и Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО), а во историската свест широко се утврдило и името ВМРО.
Основачите биле луѓе со различно образование и животно искуство: меѓу нив имало учители, лекар и книжар. Нив ги обединувало сознанието дека положбата на населението во Македонија барала организирано дејствување и уверувањето дека слободата не можела да се очекува единствено како дар од надворешните сили.
Тие живееле во општество во кое православната црковна традиција била длабоко поврзана со просветата и културното воспитување. Црковните училишта и општини имале значајна улога во образувањето на тогашната интелигенција, а Светото писмо, богослужението и христијанските празници биле составен дел од секојдневието на голем дел од населението.
Сепак, нивната револуционерна определба не произлегувала непосредно од некаква црковна заповед. Таа се обликувала и под влијание на современите политички идеи, европските ослободителни движења и балканските национални преродби.
Со текот на времето, Организацијата изградила разгранета мрежа од месни комитети, курири, учители, селски првенци и вооружени чети. Нејзиното дејствување постепено го надминало тесниот круг на првите солунски основачи и прераснало во широко ослободително движење.
Така, она што започнало како таен договор на шестмина истомисленици, станало еден од најзначајните историски изрази на стремежот за политичка слобода на Македонија.
Евангелието, крстот и оружјето: заклетвата и нејзиното значење
Еден од највпечатливите изрази на поврзаноста меѓу православната верска традиција и револуционерната дејност бил обредот на прием во Организацијата.
Во револуционерните правилници и во спомените на учесниците биле зачувани сведоштва за положување заклетва пред светото Евангелие и оружјето. Во определени средини се употребувал и чесниот крст, а самата заклетва била придружена со поклони и целивање на предметите поставени пред новиот член.
Во еден од раните правилници, од 1896 година, заклетвата започнувала со повикување на Бога, верата и честа, а било предвидено таа да се положува пред Евангелие, револвер и кама или друго оружје. Во истиот документ било наведено дека заклетвата можел да ја прими член на комитетот, но дека предност им се давала на духовните лица.
Овој податок има особено историско значење. Тој покажува дека Организацијата ја познавала длабоката верска чувствителност на народот и дека настојувала својата внатрешна дисциплина да ја поткрепи со авторитетот на дадениот збор пред Бога.
За православниот христијанин заклетвата не претставувала обична формалност. Таа се доживувала како сериозна морална обврска, а нејзиното прекршување како нарушување на даденото ветување и на сопствената совест.
Сепак, токму овде се појавувала и една важна духовна граница. Револуционерната заклетва, колку и да била поврзана со верските чувства на народот, не претставувала црковна света тајна, ниту секоја нејзина одредба можела да се оправда со христијанското учење. Особено строгите закани со смрт за предавство, присутни во определени револуционерни правилници, ја покажувале суровоста на времето, но и растојанието меѓу револуционерната дисциплина и евангелскиот повик кон милосрдие.
Христијанската вера не го осветувала оружјето само поради тоа што било положено покрај Евангелието. Напротив, Евангелието поставувало морална одговорност пред човекот што посегнувал по оружје.
Во тој контекст, најдлабокото христијанско оправдување на народното самопожртвување не можело да се бара во желбата за одмазда, туку во љубовта кон ближните, во заштитата на невините и во стремежот кон праведен мир.
И самиот Господ Исус Христос ја посочил највозвишената мера на љубовта со зборовите: „Никој нема поголема љубов од оваа: да ја положи душата своја за своите пријатели“ (Јован 15, 13).
Многумина од револуционерите ја разбирале својата жртва токму како одрекување од личната благосостојба заради доброто на својот народ. Но таа пожртвуваност, колку и да била возвишена во човечка смисла, не смее да се поистоветува со христијанското мачеништво за верата, кое има поинаква духовна и богословска содржина.
Историјата на Организацијата забележала и братоубиствени пресметки, сурови казнувања и трагични отстапувања од првобитните идеали. Таквите појави не можат да се прикријат зад возвишените зборови за слобода и жртва. Напротив, тие уште посилно ја потврдуваат потребата секое човечко дело да се мери според вистината, правдата и христијанската љубов.
Свештениците, монасите и манастирите: духовната и народната мрежа на Организацијата
Ширењето на Организацијата во македонските градови и села во значителна мера се одвивало преку веќе воспоставените општествени и просветни врски.
Особено место во тој процес имале црковните општини, училиштата, свештенството и манастирите. Тие со векови биле присутни меѓу народот и поседувале авторитет што тајната револуционерна организација допрва настојувала да го изгради.
Селскиот свештеник честопати бил една од највлијателните личности во својата заедница. Тој ги познавал семејствата, ги споделувал нивните радости и страдања, ги крштевал нивните деца, ги венчавал младите, ги исповедал покајниците и ги испраќал починатите со црковна молитва.
Поради таквата блискост со народот, дел од свештениците се вклучиле во револуционерното движење. Некои станале членови на месните комитети, други помагале во пренесување пораки, прибирање средства и обезбедување засолништа, а трети давале духовна поткрепа на луѓето што се нашле пред опасностите на вооружената борба.
Нивното учество не било само организациско, туку честопати произлегувало од непосредното сочувство со страдањата на паствата. Свештеникот ги гледал сиромаштијата, насилството, неправдата и стравот во кои живееле неговите парохијани, па кај некои од нив пастирската грижа се испреплела со определбата да се помогне во ослободителното дело.
Значајна улога имале и православните манастири.
Распространети во планинските предели, оддалечени од големите градски средишта, многу манастири располагале со простории, економии и патишта што можеле да послужат за привремено засолнување и снабдување на револуционерните чети.
Во спомените и историската литература се среќавале сведоштва за манастирска помош, за престојување на комити во монашки конаци и за поддршка што дел од монасите и свештениците им ја давале на ослободителните дејци.
Манастирите во Дебарско-кичевскиот и Битолскиот крај, меѓу кои се вбројувале и славните духовни средишта „Свети Јован Бигорски“, „Пресвета Богородица – Пречиста Кичевска“ и манастирот Слепче, заземале особено место во верскиот и културниот живот на населението. Нивното значење за народното опстојување било несомнено, додека конкретните облици на нивното учество во револуционерното движење барале разгледување на посебните историски сведоштва за секоја обител.
Помошта што одделни духовници ја давале не останувала без последици. Османлиските власти вршеле претреси, апсења и истраги, а некои свештеници и монаси претрпеле затвори, прогонства и други страдања.
Покрај материјалната поддршка, особено важна била духовната поткрепа. Во бројни сведоштва биле забележани молитви пред заминување во чета, благословување на востанички знамиња и пристапување на поединечни револуционери кон светите тајни на Црквата.
Сепак, не сите духовници ја поддржувале Организацијата. Имало и такви што се плашеле од последиците на востанието, се спротивставувале на вооружените методи или имале поинакви политички и црковни убедувања. Нивното несогласување не морало да значи недостаток на родољубие, ниту можело автоматски да се смета за предавство.
Така, односот меѓу православното свештенство и револуционерното движење бил сложен, но несомнено значаен. Без постојните црковни, просветни и народни врски, создавањето толку разгранета организација ќе било многу потешко.
Илинден: востание на денот на светиот пророк Илија
Илинденското востание од 1903 година остана најсилниот историски израз на организираниот стремеж кон слободата.
Неговото име не е поврзано со некој град, војвода или воена победа, туку со големиот православен празник посветен на светиот славен пророк Илија.
По одлуките на револуционерното раководство и подготовките на Смилевскиот конгрес, Главниот штаб на востанието, составен од Даме Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев, го определил почетокот на востанието за 20 јули (2 август по нов стил) 1903 година.
Изборот на празникот имал и практични и симболички причини. Летниот период овозможувал полесно движење низ планинските предели, а празничните собири во црквите и селата создавале услови за известување и собирање на населението.
Но во народната свест Илинден носел и подлабоко духовно значење.
Светиот пророк Илија, големиот старозаветен ревнител за вистинскиот Бог, останал образец на непоколеблива вера и духовна ревност. Тој се спротивставил на идолопоклонството во времето на царот Ахав, а Светото писмо го опишало неговото чудесно вознесување на небото со огнена колесница (3 Царства 18; 4 Царства 2, 11).
Во народното предание свети Илија бил познат и како Громовник, а неговиот празник бил поврзуван со силата, ревноста и Божјата правда.
За многумина од востаниците совпаѓањето на вооруженото востание со празникот на пророкот Илија добило силно симболичко значење. Сепак, оваа народна симболика не значела дека Црквата го прогласила востанието за свештен чин или дека борбата против една земна власт можела непосредно да се изедначи со пророчката борба против идолопоклонството.
Кога дошла илинденската ноќ, во повеќе места заѕвониле црковните камбани, а во востаничките средини се почувствувала необична мешавина од празнична радост, неизвесност и решеност.
Многу востаници биле луѓе што со години ги поминувале своите празници во селските храмови, а сега истиот тој празничен ден го доживеале како почеток на големата народна жртва.
Ослободувањето на Крушево и создавањето на краткотрајната Крушевска република станале едни од најсилните симболи на Илинденското востание.
Особено значајно место во историското паметење добил Крушевскиот манифест, поврзан со обраќањето на востаниците до муслиманското население. Во неговата позната верзија бил истакнат повикот на заеднички живот и борба против тиранијата, а не против верата на соседите.
Бидејќи оригиналниот текст на Манифестот не бил зачуван, а познатата верзија била објавена од Никола Киров Мајски во 1923 година, неговата изворна автентичност останала предмет на историографски расправи. Сепак, идејата за политички права и за заедничка слобода на различните народносни и верски заедници била присутна и во подоцнежните програмски документи на Организацијата.
Токму во оваа мисла може да се препознае една вредност блиска до христијанското разбирање на човечкото достоинство: слободата не смее да биде привилегија на едни, изградена врз неслободата на други.
Илинденското востание, со сите свои подвизи и трагедии, затоа останало сведоштво не само за борбата против угнетувањето, туку и за тешкото прашање како човекот да ја зачува својата човечност среде насилството на историјата.
Гоце Делчев и духовните граници на револуционерното дело
Историската вистина бара да се нагласи дека сите водачи на македонското револуционерно движење немале ист однос кон православната вера и Црквата.
Меѓу нив имало длабоко верни луѓе, но и поединци со изразени световни, социјалистички и револуционерно-демократски убедувања.
Гоце Делчев, воспитан во солунската гимназиска средина и во софиското Воено училиште, бил човек што ги познавал современите европски политички и општествени идеи.
Нему му била припишана познатата мисла дека светот го разбирал како поле за културен натпревар меѓу народите. Таа мисла станала еден од најпрепознатливите изрази на неговото разбирање на слободата, просветата и културното достоинство.
Во неа не била непосредно изложена некаква богословска програма, туку еден хуманистички идеал според кој народите требало да се издигнуваат преку своите духовни, културни и просветни достигнувања, наместо преку меѓусебно потчинување.
И други револуционерни дејци, како Никола Карев, Ѓорче Петров, Пере Тошев и Јане Сандански, имале различни политички и идејни определби. Во одредени периоди дошло и до остри несогласувања меѓу претставниците на револуционерното движење и делови од црковната јерархија.
Тие судири неретко биле поврзани со прашањата за црковната јурисдикција, народносните пропаганди, политичкото влијание и опасностите што вооруженото дејствување ги носело за христијанското население.
Сепак, световните убедувања на некои револуционерни водачи не ја поништувале нивната подготвеност за лична жртва, нивниот стремеж кон правда и нивната грижа за народот.
Во нивната истрајност, одрекувањето од личната корист, солидарноста со страдалниците и подготвеноста да ги изложат сопствените животи на опасност можеле да се препознаат морални вредности блиски до христијанското учење.
Затоа врската меѓу православието и Организацијата се покажала на неколку различни нивоа: во народниот живот таа била длабока и природна; меѓу свештенството била значајна; а меѓу идеолошките водачи имала сложен и понекогаш противречен карактер.
Токму овие разлики го направиле македонското ослободително движење сложена историска појава, која не може да се сведе ниту на верска борба ниту на движење целосно одвоено од духовното наследство на својот народ.
Наследството: од Илинден до обновата на Охридската архиепископија
Илинденското востание било задушено, а неговите учесници и народот претрпеле големи страдања. Биле опожарени села, разрушени домови и храмови, а многу семејства останале без своите најблиски.
Но во историското паметење на македонскиот народ Илинден не згаснал со воениот пораз.
Напротив, споменот за востаниците, за нивната пожртвуваност и за стремежот кон слободата постепено станал составен дел од народната самосвест.
Илинден бил пренесуван од поколение на поколение преку семејните преданија, народните песни, историските сведоштва и јавните чествувања.
Особено силна симболичка врска се воспоставила на 2 август 1944 година, кога во манастирот „Свети Прохор Пчински“ било одржано Првото заседание на АСНОМ.
Со одлуките на тоа заседание биле поставени темелите на современата македонска државност. Изборот на Илинден како датум покажал дека учесниците во антифашистичкото ослободително движење настојувале новата државотворна етапа да ја поврзат со наследството на востанието од 1903 година.
И самиот простор во кој се одржало заседанието бил православен манастир, место со сопствена духовна историја.
Сепак, АСНОМ претставувал политички и државотворен настан, а не црковен собор. Неговата историска поврзаност со Илинден и манастирскиот простор не треба да се меша со канонската и духовната природа на црковниот живот.
Во годините по Втората светска војна, покрај прашањето за државноста, особено значење добило и настојувањето за обновување на историската Охридска архиепископија.
Желбата за црковна самостојност имала свои многу постари корени. Древната Охридска архиепископија, укината во 1767 година, оставила длабока духовна, културна и историска трага кај православното население на Македонија.
Во 1958 година, на Вториот црковно-народен собор во Охрид, била обновена Охридската архиепископија во лицето на Македонската православна црква, а за нејзин поглавар бил избран архиепископот г. г. Доситеј.
Во 1967 година, точно два века по укинувањето на древната Архиепископија, на Третиот црковно-народен собор била самопрогласена нејзината автокефалност.
Овој процес имал сопствена сложена канонска и црковноисториска содржина, која не можела непосредно да се изведе од револуционерното движење од крајот на XIX век.
Сепак, во пошироката народна свест стремежот кон државна слобода и стремежот кон обновување на црковниот живот често биле доживувани како сродни изрази на желбата за зачувување на сопствениот духовен и историски идентитет.
Во таа смисла, Илинден останал не само спомен на едно востание, туку и симбол на историската истрајност на народот низ различните епохи.
23 Октомври: историски спомен и современа одговорност
Така, низ текот на повеќе од едно столетие, 23 Октомври добил особено место во современото македонско историско паметење.
Денот на основањето на Македонската револуционерна организација стана државен празник, посветен на македонската револуционерна борба, на стремежот кон слободата и на историското наследство на генерациите што го поднеле товарот на ослободителното дело.
Но овој празник не останал само сеќавање на шестмината основачи во Солун, ниту само потсетување на револуционерните чети и нивните подвизи.
Тој добил и поширока смисла: спомен за сите оние кои, на различни начини, придонесувале народот да го зачува своето достоинство, својата вера, својот јазик, својата култура и надежта за послободна иднина.
Зад големите историски имиња стојат и многубројни безимени луѓе. Имало селани што го делеле својот последен леб со востаниците, мајки што ги испраќале своите синови без извесност дека повторно ќе ги видат, учители што ја ширеле писменоста, свештеници што им давале духовна поткрепа на исплашените, монаси што им отворале врати на страдалниците и обични семејства што ги поднесувале последиците на борбата.
Нивните имиња најчесто не останале запишани во историските книги, но нивните страдања и нивната пожртвуваност се вткаени во колективното паметење на Македонија.
Од православна гледна точка, споменот на тие луѓе не се исцрпува со свечени говори и положување венци. Тој повикува и на молитва, благодарност, покајание и духовно преиспитување.
Зашто Црквата никогаш не ја мерела вистинската големина на човекот само според неговата историска слава, туку пред сè според неговото срце, неговата љубов и неговата одговорност пред Бога и ближните.
Токму затоа и сеќавањето на историското ВМРО бара достоинство и трезвеност. Организацијата што се родила во Солун во 1893 година припаѓала на својата историска епоха.
Наследството на македонската револуционерна борба не треба да стане повод за нови поделби, туку поттик за почитување на историската вистина и за градење општество засновано врз правда, одговорност и заемно почитување.
Особено важна остана поуката дека слободата, извојувана со толку многу жртви, не смее да се претвори во средство за омраза, исклучивост или понижување на другиот.
Христијанската совест нè потсетува дека слободата не е само ослободување од надворешно угнетување, туку и духовен повик човекот да се ослободи од страстите, неправдата и гревот. Апостолот Павле поучувал: „Вие, браќа, сте повикани кон слобода; само слободата да не ви биде повод за угодување на телото, туку со љубов служете си еден на друг“ (Галатјаните 5, 13).
Така, денешниот празник станува и можност за преиспитување на нашата одговорност пред оние што живееле пред нас и пред поколенијата што доаѓаат.
Дали сме го зачувале достоинството за кое тие се жртвувале? Дали сме ја изградиле слободата врз вистината и правдата? Дали сме научиле да ги надминуваме поделбите и да го препознаваме ближниот како човек создаден според Божјиот образ?
Овие прашања не ја намалуваат славата на минатото, туку му даваат вистинска смисла на неговото одбележување.
Заклучок: верата, жртвата и слободата
Православието е еден од најдлабоките духовни и културни темели на општеството во кое се родило историското ВМРО.
Организацијата израснала меѓу луѓе што со векови ги чувале својата вера, црковното предание и споменот на предците. Од таа средина таа добила многу свои учесници, помагачи, учители и духовни поддржувачи.
Црковните општини, свештениците и манастирите во значителна мера придонесувале за зачувувањето на народната свест, образованието и меѓусебната поврзаност. Дел од нив активно го помогнале и ослободителното движење, додека други, водени од сопствената пастирска одговорност, останале воздржани или критички настроени кон неговите методи.
Историјата покажала дека тие односи не биле лишени од противречности. Но нивната сложеност не ја поништува длабоката поврзаност меѓу православната духовна традиција и животот на народот што се борел за своето опстојување.
Во тој контекст, историското ВМРО и Илинденското востание останале значајни сведоштва за стремежот кон слободата, за човечката пожртвуваност, но и за трагичната тежина на одлуките што ги носело едно време исполнето со неправди и насилство.
Христијанската вера, пак, го сочувала својот повик што ги надминува границите на секоја политичка и историска борба: човекот да го љуби Бога со сето свое срце и својот ближен како себеси (Матеј 22, 37–39).
Затоа, чествувајќи го денес 23 Октомври и спомнувајќи си за сто триесет и трите години од основањето на историската Македонска револуционерна организација, со благодарност се навраќаме кон жртвата на минатите поколенија, но и со свест дека нивниот највозвишен завет не се исполнува само со зборови и споменици.
Тој се исполнува со љубов кон татковината, со грижа за ближните, со чесен труд, со правда, со зачувување на верата и со почит кон достоинството на секој човек.
Зашто вистинското родољубие не се покажува единствено преку готовноста човекот да го положи својот живот за татковината, туку и преку секојдневната подготвеност својот живот да го посвети на доброто на народот и на сите свои ближни.
И ако историската борба имала за цел ослободување од земното угнетување, тогаш верата нè упатува кон уште подлабока слобода – онаа што започнува во човечкото срце, се утврдува во вистината и се исполнува во љубовта.
Нека им биде вечен споменот на сите оние што со пожртвуваност и љубов придонеле за слободата и достоинството на Македонија. И нека нивниот спомен ни биде поттик за мир, единство, духовна крепост и заедничко добро.
Користена и препорачана литература
- Брејлсфорд, Х. Н. Macedonia: Its Races and Their Future. London: Methuen, 1906.
- Макдермот, Мерсија. Freedom or Death: The Life of Gotsé Delchev. London: Journeyman Press, 1978.
- Мисирков, Крсте Петков. За македонцките работи. Софија, 1903.
- Пандевски, Манол. Илинденското востание во Македонија 1903. Скопје, 1978.
- Пандевски, Манол. Националното прашање во македонското ослободително движење (1893–1903). Скопје: Култура, 1974.
- Силјанов, Христо. Освободителните борби на Македония, том I–II. Софија, 1933–1943.
- Пери, Данкан. The Politics of Terror: The Macedonian Liberation Movements, 1893–1903. Durham: Duke University Press, 1988.
- Браун, Кит. The Past in Question: Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation. Princeton University Press, 2003.
- Спомени на Даме Груев, Ѓорче Петров, Пере Тошев и други дејци, во серијата Материјали за историјата на македонското револуционерно движење, под редакција на Љубомир Милетиќ.
- Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава, том I. Скопје, 1981.
- Устав и правилник на револуционерните комитети, 1896 година.
- Македонска енциклопедија. Скопје: МАНУ, 2009.
- Документи и материјали за обновата на Охридската архиепископија и развојот на Македонската православна црква (1958–1967).
