Автор: Протопрезвитер д-р Џон Џилионс (John Jillions) – професор на Институтот за православни христијански студии во Кембриџ, Обединетото Кралство.
„Јас посадив, Аполос полеа, но Бог направи да израсне.“ (1 Коринтјаните 3,6)
Оваа година се навршуваат десет години од одржувањето на Светиот и Велик собор на Крит во 2016 година.
Не е изненадување што архијереите на Светиот и Велик собор постојано се повикуваат на Светото предание во своите официјални документи и го потврдуваат своето уверување дека Православната црква е Едната, Света, Соборна и Апостолска Црква.
Поимот „Предание“ се споменува околу 50 пати, а следниот пасус е карактеристичен:
„Православната црква, верна на ова еднодушно апостолско предание и светотаинско искуство, претставува автентично продолжение на Едната, Света, Соборна и Апостолска Црква, како што се исповеда во Символот на верата и се потврдува во учењето на отците на Црквата.
Оттука, таа е свесна за својата уште поголема одговорност не само да го обезбеди автентичното изразување на ова искуство во црковното тело, туку и да му понуди на целото човештво веродостојно сведоштво за вистината.“
(Окружно послание, I.2)
Истовремено, архијереите укажуваат и на можностите за православно учење, поставување прашања, самокритика, развој и соработка во унапредувањето на сите области на животот и цивилизацијата.
Еве еден таков пасус:
„Поистоветувањето на Црквата со конзервативизмот, како нешто неспоиво со напредокот на цивилизацијата, е произволно и неправилно, бидејќи свеста за идентитетот на христијанските народи го носи неизбришливиот печат на историскиот придонес на Црквата, не само во нивното културно наследство, туку и во здравиот развој на световната цивилизација воопшто, бидејќи Бог го поставил човекот за управител на божественото создание и за Свој соработник во светот.“
(Окружно послание, V.10)
Одлуките потпишани од архијереите пронајдоа начини — понекогаш суптилни, а другпат мошне смели — да го изразат почитувањето што современата Православна црква го има кон научното знаење и напредокот, човековите права, како и кон дијалогот и соработката со оние што се надвор од Православната црква, заради унапредување на правдата, ублажување на страдањата и работење за општото добро.
За мене беше навистина трогателно да ги прочитам имињата на сите архијереи што ги потпишале документите, согласувајќи се со овие одлуки, кои воспоставуваат рамнотежа меѓу Преданието и новите можности.
Вистина е дека подоцна некои архијереи изјавија дека ги потпишале документите под притисок или дека нивните приговори не биле доволно сериозно разгледани.
Или дека значајни прашања што предизвикувале загриженост воопшто не биле вклучени во дневниот ред.
Или дека Секретаријатот имал преголема моќ и ги претставил сложените документи како веќе свршена работа, пред која учесниците биле ставени.
Или, пак, дека по педесет години подготовки, резултатите биле мошне скромни.
Некои набљудувачи го отфрлија Соборот како неуспех, тврдејќи дека не бил ниту велик, ниту свет, ниту сеправославен.
Десет години подоцна, меѓуправославните судири на глобално ниво станаа многу посериозни.
Сепак, без да ги потценувам проблемите што беа посочени во врска со Соборот и неговите последици, јас го гледам Крит како место каде што беа посеани семиња и би сакал да истакнам некои од тие нови семиња, кои би можеле да се негуваат за да израснат и да дадат плод.
Нови семиња
Соборските документи ја потврдуваат динамичната природа на Преданието, неговата жива неисцрпност, слобода и отвореност.
„На младите Црквата не им нуди само ‘помош’, туку ‘вистина’, вистината на новиот богочовечки живот во Христа.
Православната младина треба да биде свесна дека е носител на многувековното и благословено Предание на Православната црква, но и продолжувач на тоа Предание, чии вечни вредности храбро ќе ги зачува и динамично ќе ги негува, за да даде животворно христијанско сведоштво.“
(Окружно послание, III.8; нагласувањето е мое.)
Еве само четири примери за семињата на нови можности што архијереите внимателно ги посеале на полето на Преданието.
1. Православната црква не е по својата суштина конзервативна, а фундаментализмот се отфрла како „болна религиозност“
Најзначајно е тоа што архијереите одбиваат Православната црква да ја поистоветат со конзервативизмот како нејзина суштинска особина. Тие истовремено го отфрлаат дуалистичкиот аскетизам и фундаментализмот како облици на „болна религиозност“.
„Денес сме сведоци на зголемување на насилството во името на Бога.
Избувнувањата на фундаментализмот во рамките на верските заедници се закануваат да создадат впечаток дека фундаментализмот припаѓа на самата суштина на религиозниот феномен.
Меѓутоа, вистината е дека фундаментализмот, како ‘ревност што не е според разумот’ (Римјаните 10,2), претставува израз на болна религиозност.“
(Окружно послание, VI.17)
2. Православната црква има можност да учи и да има пророчка улога
Архијереите го потврдуваат потенцијалот на Православната црква за учење и пророчко сведочење.
Тие отворено ја признаваат вредноста на научното истражување, разгледувањето на отворените прашања и унапредувањето на знаењето, истовремено повикувајќи на внимателност и духовно расудување при оценувањето на научниот напредок.
„Во однос на прашањето за врската меѓу христијанската вера и природните науки, Православната црква избегнува да го става научното истражување под свое туторство и не зазема став за секое научно прашање.
Таа Му благодари на Бога, Кој на научниците им го дарува дарот да откриваат непознати димензии на божественото создание.“
(Послание, 7)
3. Дијалог и соработка со оние што се надвор од Православната црква
Архијереите ја потврдуваат својата подготвеност за дијалог и соработка со оние што се надвор од Православната црква — со други цркви, религии, влади и со општеството во целина — за доброто на човештвото и создадениот свет, како и за искоренување на причините за општествените проблеми.
„Никогаш човекољубивата дејност на Црквата не се ограничувала само на повремени добротворни дела кон сиромашните и страдалниците, туку таа настојувала да ги искорени причините што ги создаваат општествените проблеми.
Црковното ‘дело на служење’ (Ефесјаните 4,12) е општопризнато.
Затоа, пред сè, упатуваме апел до оние што имаат можност да ги отстранат причините за појавата на бегалската криза, да ги донесат неопходните позитивни одлуки.
Ги повикуваме државните власти, православните верници и останатите граѓани на земјите во кои бегалците побарале и продолжуваат да бараат засолниште, да им ја пружат секоја можна помош, дури и од сопствената оскудица.“
(Окружно послание, VI.19)
4. Заштита на човековите права врз основа на создавањето на човекот според Божјиот образ
Архијереите се залагаат за заштита на човековите права, втемелени врз нашето создавање според образот Божји.
„Православната црква со голема болка и молитва ја следи и ја согледува големата современа хуманитарна криза:
ширењето на насилството и воените судири; прогонувањето, протерувањето и убивањето припадници на верските малцинства; насилното раселување на семејствата од нивните татковини; трагедијата на трговијата со луѓе; повредувањето на достоинството и основните права на поединците и народите, како и присилните верски преобраќања.
Таа безусловно ги осудува киднапирањата, мачењата и одвратните погубувања.
Таа го осудува и уништувањето на богослужбените места, верските симболи и културните споменици.“
(Окружно послание, VII.20)
Отвореност кон прашања, самокритика и соработка
Само во овие четири области архијереите покажуваат освежувачка подготвеност да признаат дека знаењето на Православната црква не е совршено и да остават простор за поставување прашања, самокритика и соработка со други, од кои можеме да учиме и со кои можеме заеднички да работиме „за животот на светот“.
Ова само по себе е значајно, бидејќи денес низ православниот свет можат да се најдат многубројни примери на задушување на прашањата, оспорувањата на „официјалната линија“, расправите, како и слободата на мислењето и дискусијата.
Минатата година Православното богословско друштво во Америка предложи нацрт-изјава за академската слобода во контекст на заканите што постојат во Соединетите Американски Држави.
Меѓутоа, ние подеднакво мора да бидеме загрижени и за таквите закани кон слободата во самиот православен црковен свет.
Ме охрабрува тоа што ги гледам семињата на новите можности што архијереите ги понудија на Крит.
Но, се разбира, за семињата да донесат плод, потребно е да бидат посадени и негувани, а архијереите не можат сами да го направат тоа.
Не смееме да ја потцениме ниту тежината на подготовката на почвата и на сето она што го бара доброто градинарство.
Потребни се трудот и молитвите на сите останати членови на Црквата — свештенството, мирјаните, монаштвото и научниците — за да им помогнат на овие семиња да никнат и да пуштат корени.
- Бидете активно вклучени во животот на Црквата.
- Внесувајте нови знаења и применувајте ги на сите нивоа од црковниот живот.
- Градете доверба со архијереите: слушајте ги и соработувајте со нив конструктивно, но и критички.
- Преземајте иницијатива: набљудувајте, разгледувајте, размислувајте, предлагајте и испробувајте нови идеи.
- Унапредувајте ја и бранете ја слободата во Црквата да се поставуваат прашања, да се разговара и да се водат расправи.
- Кога е потребно, спротивставувајте се на отпорот и бидете истрајни.
- Бидете благодарни кога архијереите се подготвени да слушаат, дури и кога се соочуваат со критики и „алтернативни гледишта“.
Како што истакна епископот Максим (Васиљевиќ) во своето реалистично, но истовремено и охрабрувачко Флоровско предавање од 2026 година, архијереите на Крит донесоа значајна одлука Соборот да стане редовна институција, која ќе се свикува на секои седум до десет години.
Веќе се покажа дека остварувањето на таа одлука е тешко, но стремежот останува.
Соборот на Крит беше:
„Објава дека ерата на соборите — по повеќе од еден милениум сеправославна соборна стагнација — повторно започнала… Историјата не е завршена.“
На Крит архијереите ги посеаја семињата на новите можности.
Секако, ние, останатите членови на Телото Христово, можеме да го направиме она што е во наша моќ за да ги негуваме тие семиња.
Автор: Протопрезвитер д-р Џон Џилионс (John Jillions)
Извор: Public Orthodoxy
