Пештерата на преподобниот Атанасиј Атонски
Во најјужниот дел од пустинскиот предел Вигла и во областа на Големата Лавра, во близина на Романскиот Скит посветен на Свети Јован Претеча, се наоѓа пештерата на преподобниот Атанасиј Атонски.
Во житието на преподобниот Атанасиј Светогорец, чиј спомен се празнува на 5 јули, се наведува дека Светиот често, а особено во периодот од Чист Понеделник до Лазарова Сабота, се повлекувал во оваа пештера. Друг историски извор сведочи дека Светиот се повлекувал таму и во текот на летните месеци. Во ова место тој се предавал на строг пост и непрестајна молитва, принесувајќи особено молитви за своето духовно стадо, молејќи го Бога да ги укрепи монасите во борбата против гревот и демонските искушенија.
Невозможно е во целост да се опишат неговите подвизи и духовни борби против невидливите непријатели на христијаните, па дури и на монасите. Цели демонски сили го напаѓале, но Светиот ги победувал и ги оттурнувал со силна молитва и пресвет пост.
Секоја година, во Саботата на Акатистот, во пештерата се служи сеноќно бдение и Божествена Литургија од монасите на Големата Лавра, Романскиот Скит, Вигла и од други светогорски братства.
Треба да се напомене дека надвор од пештерата се изградени пустиножителски ќелии, додека во нејзината внатрешност постојат два параклиси: едниот посветен на Пресвета Богородица „Акатистна“, а другиот на преподобниот Атанасиј.
Во минатото, во одредени периоди, во оваа пештера се подвизувале бројни подвижници на побожноста – духовници, аскети, пустиножители, паднати монаси и други. Меѓу поновите подвижници што се подвизувале во оваа пештера, најпознат бил духовникот отец Харитон, кој дошол од Синајската Гора, наречена „Гората Арависка“.
Сите жители на пештерата биле пустиножители и припаѓале под духовната и канонската јурисдикција на Големата Лавра на преподобниот Атанасиј. Затоа имале право да ја примаат својата издршка од оваа Света Обител. За да се влезе во пештерата, потребно е да се слезе по повеќе од сто изградени камени скалила.
Преподобниот Атанасиј живеел на Света Гора во втората половина на десеттиот век.
Пештерата на преподобниот Петар Атонски
Локацијата на пештерата на преподобниот Петар денес е непозната. Таа постоела како поклоничко место сè до крајот на деветнаесеттиот век. Подоцна, поради тоа што во пештерата почнале да престојуваат монаси кои не биле духовно спремни за таков подвиг и кои, на крајот, завршувале со тешки душевни растројства, Обителта на Големата Лавра била принудена да ја затвори и заѕида пештерата.
Во минатото, во пештерата престојувал еден силен исихаст, бидејќи таму постоел мал храм и монашка колиба, како што сведочи есфигменскиот монах Герасим Смирнакис во својата книга „Историја на Света Гора“ од 1904 година.
Во близина на пештерата се наоѓа монашката Колиба на преподобниот Петар, во која живеат двајца монаси – старец и негов послушник. Тие водат вистински пустиножителски живот, далеку од бучавите и искушенијата на светот, пребивајќи во најслатка заедница со Бога и живеејќи во тивката пустина, очекувајќи го крајот на својот земен живот, за да преминат од привременото кон вечното и од пустината кон вечната заедница на ангелите.
Старецот на Колибата раскажувал – кога бил запрашан за пештерата – дека таа се наоѓала во тој предел, веројатно под олтарниот дел на црквата. Кога пештерата постоела како поклонничко место, доаѓале руски пустиножители да се подвизуваат, но поради влагата на пештерата, или поради демонски искушенија – нешто што само Бог знае – подвизувачите се упокојувале. Поклониците што доаѓале наоѓале безживотни тела. Поради тоа Големата Лавра била принудена да ја затвори пештерата.
Преподобниот Петар живеел на Света Гора и се упокоил во 861 година. Според некои извори, се наведува и 681 година, но поверодостојно е дека се упокоил во 861 година, односно во деветтиот век.
Неговиот спомен се празнува на 12 јуни.
Пештерата на преподобниот Акакиј во Кавсокаливија
Во ова „скриено и оддалечено место“ се преселил преподобниот Акакиј и побарал живеалиште во една мала пештера, која до денес го носи неговото име. На тоа место одлучил да ја изгради својата колиба и таму да го својот подвижнички живот, измачувајќи и изнурнувајќи го телото со глад и жед, со трудови и маки, во студ и голотија, како и во безброј други страдања.
Пештерата, која со текот на времето станала средиште на духовно зрачење, господари над целиот Скит и зазема исклучителна положба, од која се гледа величествениот и возвишен врв на Атос, како и блескавото и бескрајно Егејско Море. Влезот во пештерата е тесен. Таа има должина од пет метри, а нејзината внатрешност е попространа, со димензии 2 × 3 метри. Таму сè уште се зачувани постелата на Светиот, направена од стебла на мали дрвја, како и неговата работилница. Повеќе од двеста години како светиња се чувала неговата бела наметка (лијара), која ја донел од родниот дом и која му била единствена постела и покривка во текот на целиот живот.
Надвор од малиот храм на параклисот на свети Јован Богослов во Кавсокаливија, и денес постои камена ќелија што Светиот ја изградил со свои раце, како место за краток одмор на многубројните посетители, додека самиот секогаш престојувал во пештерата.
Според преданието, во оваа пештера многу порано престојувал преподобниот Максим Кавсокаливит. Поради тоа, Скитот што подоцна се формирал во овој предел бил наречен „Скит на Кавсокаливите“, а подоцна и „Кавсокаливија“. Биографите на преподобниот Максим не го спомнуваат ова именување, но јеромонах Јона го наведува во житието на Акакиј, повикувајќи се на предание што се зачувало живо околу седумстотини години.
Во текот на еден краток период преподобниот Акакиј живеел сам во пештерата, имајќи надеж само во Бога и единствена дружба со еден „крилест ангел-утешител“. Самиот Свети раскажувал дека секое утро се појавувало една прекраснопејна птица, слично на гугутка, која застанувала на дрвото „арион“ пред пештерата и пеело чудесна мелодија. Кога ја слушал, секоја тага исчезнувала, а неговото срце се исполнувало со духовна радост и веселба.
Тој никогаш не видел толку убава птица и никогаш не слушнал толку мелодично пеење. Тоа било вистинска радост и Божја посета за Светиот. Птицата, сепак, засекогаш исчезнала кога околу пештерата почнале да се населуваат и други монаси.
Пештерата на преподобниот Нил Мироточивиот
На патот од Големата Лавра кон Кавсокаливија, лево од патеката по месноста „Пердики“, се наоѓа ќелијата на преподобниот Нил. Малку подолу се наоѓа познатата пештера на Светиот, каде што се подвизувал и таму достигнал духовно совршенство. Пештерата се нарекува и „Пештера на Светиот Камен на Богородица“.
До пештерата води спирално скалило со 118 степеници, по кое слегуваат поклониците. Од десната страна на пештерата се наоѓа мала црква посветена на Светиот, а зад неа е и неговиот гроб. Од гробот започнува мал сув поток што стигнува до морето. Црквата била изградена во 1812 година од монаси од Кавсокаливија кои биле исцелени по молитвите на Светиот. Во горниот дел од пештерата се зачувани траги и остатоци од ќелии направени од дрво и гипс, во кои некогаш престојувале руски монаси, особено во времето на големиот прилив на руски монаси на Света Гора, кон крајот на деветнаесеттиот век.
Се раскажува дека во текот на седумнаесеттиот век од гробот на Светиот истекувало миро што стигнувало до морето, каде што доаѓале бродови за да земат од него, при што се случувале и многу чуда.
Постои и следното предание: во времето кога мирото истекувало од гробот на преподобниот Нил и стигнувало до морето, христијаните доаѓале и земале од него за благослов и осветување, како и за исцелување од различни болести. Но, на местото каде што го земале светото миро, по демонско дејство се случувале караници и тепачки. Ова се случувало во времето на преподобниот Акакиј Кавсокаливит. Кога Светиот дознал за тие тажни настани, се помолил на преподобниот Нил да престане истекувањето на мирото, за да престанат и расправиите и немирите. Така и се случило: од тогаш престанало истекувањето на мирото, а со тоа престанале и немилите случки.
Преподобниот Нил се подвизувал во оваа пештера од 1601 до 1651 година. Неговиот спомен се празнува на 12 ноември, а особено свечено на 7 мај, кога било извршено пренесувањето на неговите чесни мошти.
Пештерата на преподобните Дионисиј Ритор и Митрофан Духовник
Под исихастирионот на братството на блаженоупокоениот старец Герасим, химнограф на Великата Христова Црква, во Мала Света Ана, се наоѓа пештерата во која се подвизувале и се упокоиле преподобните Дионисиј Ритор и Митрофан Духовник. Тие претходно се подвизувале и замонашиле во манастирот на Чесниот Претеча, наречен „Студиј“. Подоцна дошле на Света Гора во шеснаесеттиот век и, откако ја обиколиле Света Гора Атонска, се населиле во пустинскиот предел на денешната Мала Света Ана. Откако ја пронашле оваа пештера, останале таму да борат против телесните страсти и против невидливиот духовен непријател.
Преподобниот Дионисиј оставил повеќе подвижнички списи за монашкиот живот, во кои поучувал како треба да живеат монасите, како и други душеполезни поуки за монаштвото и аскетизмот. Тие се зачувани во ракописната книга наречена „Куварас“, која се чува во Скитот на Света Ана.
Преподобниот Митрофан, пак, понекогаш ја напуштал Света Гора и ги исповедал и поучувал христијаните во Халкидики. Тој исто така оставил писмено сведоштво за едно видение што го имал еден нажален христијанин во Халкидики.
И двајцата се упокоиле на ова место, но нивните гробови не се сочувани. Нивниот спомен се празнува на 9 јули. Со трудот на блаженоупокоениот старец Герасим Химнографот на Великата Христова Црква, во последните години била изградена прекрасна црквичка во самата пештера, во чест на овие преподобни отци.
Пештерата на Горна Катунaкија
(Пештерата на старец Ефрем Куталас)
Оваа пештера најверојатно била прибежиште на подвижници во минатите векови. Во поново време во неа живеел сиромашниот пустиножител старец Ефрем Куталас, кој според некои бил нарекуван и „Талајпорос“ или „Талас“.
Старец Ефрем бил крајно сиромашен подвижник. Живеел во оваа пештера во пределот на Горна Катунaкија, а во помладите години се занимавал со изработка на дрвени лажици, некогаш нарекувани „кохлиарија“. Пештерата во која живеел и денес може да се види лево од патеката што води од Катунaкија кон Керасија. Од далечина се забележува дека некогаш била погодна за живеење, бидејќи едната нејзина страна е заѕидана со камења.
Блажениот старец Ефрем ја направил самата пештера свое живеалиште и престојувал во неа. Меѓутоа, поради зимскиот студ и влагата, во последните години од животот бил принуден да ја напушти пештерата, бидејќи повеќе немало услови за престојување во неа, за малку погоре од истата да изгради скромна камена колиба.
Во последните години повеќе не се занимавал со рачна работа, туку живеел со помош од околните монаси и пустиножители кои биле нешто поимотни. Понекогаш собирал полжави и ги носел кај монасите Даниилејци, кај старец Гeронтиј, кој го наградувал за трудот, така што на тој начин ги покривал своите најосновни потреби, живеејќи многу скромно и сиромашно.
Привремена вештачка пештера близу Манастирот Ивирон
Старецот монах Мелетиј Сикеот раскажувал дека, кога бил помлад монах, во месност близу Ќелијата „Свети Харалампиј“ на манастирот Ивирон, која се наоѓа над манастирот кон Кареја, сретнал подвижничко живеалиште ископано во земја, слично на пештера. Таму, според неговото сведоштво, имало слама што непознатиот подвижник ја користел како постела, како и една конзерва што ја користел за пиење вода.
Кога непознатиот подвижник сфатил дека неговото прибежиште било откриено, го напуштил и заминал, а не е познато каде го завршил својот земен живот.
Други непристапни и непознати пештери на Света Гора
Во пределот на Мала Света Ана постои пештера што се нарекувала пештерата на Павле, стар руски пустиножител. Подоцна таа пештера била пронајдена од старец Јосиф Исихаст, кој заедно со своето братство изградил мало црквиче посветено на Чесниот Претеча, како и неколку мали ќелии.
Освен двете заѕидани и денес непознати пештери – на преподобниот Петар и на таканаречените „Афорисани“ – постои и трета заѕидана и непозната пештера во близина на пештерата на преподобниот Нил Мироточивиот. Еднаш, во сон, на еден романски старец по име Герасим, кој живеел некаде меѓу Кавсокаливија и Вигла, му се јавиле тројца старци и му рекле дека нивните мошти се наоѓаат таму, при што тој почувствувал неискажлива благуханост. Подоцна, минувајќи низ тој предел, повторно почувствувал силно благоухание. На крај забележал ѕид и, кога почнал да ги вади камењата, открил дека зад него има пештера од која силно се ширела благомирисна миризба. Но, неговиот обид бил прекинат од таинствен глас што му рекол: „Ние сме тројца пустиножители и сме погребани тука. Не сакаме никој да нè вознемирува“.
Старецот, натажен, повторно ја затворил пештерата, а за тоа место знаел само неговиот послушник, монах Иларион. Старецот Герасим се упокоил во 1820 година.
Во границите на манастирот Ставроникита постои пештера со агијазма на Чесниот Претеча, над која се наоѓа икона на Свети Јован Претеча.
Во приморскиот предел на Скитот на Света Ана постои „ксерокаливон“ (сува ќелија), под кое има мала пештера што се користи како дрварница од страна на жителот на таа ќелија. Според преданието, пред да се изгради таа ќелија, пештерата била живеалиште на непознат нестјажателен подвижник.
Приближно на средината од патеката што води од Скитот на Света Ана кон пустината на Мала Света Ана, постои пештера покрај патеката во која е поставена икона на Пресвета Богородица. Според преданието, еден маг, кој се покајал и се исповедал кај блажениот старец попа-Сава во Мала Света Ана, решил да ја изгори книгата на магиската уметност што ја носел со себе. Кога ја нашол пештерата, ја изгорел својата „Соломоника“ во неа. Потоа демоните, разгневени, почнале да го каменуваат, сè додека не се засолнил кај старецот попа-Сава. По неговото заминување, демоните продолжиле да ги вознемируваат минувачите. Тогаш монасите што живееле во тој предел, по совет на попа-Сава, ја поставиле иконата на Пресвета Богородица во пештерата, по што престанале демонските вознемирувања.
- Ксерокаливон – монашка ќелија без храм.
Пештерата на преподобниот Јован Кукузел
Јужно од Големата Лавра, во близина на Кaтисмата на Светите Бесребреници Козма и Дамјан, се наоѓа пештерата на преподобниот Јован Кукузел. Во оваа пештера се подвизувал Светиот, најверојатно пред да ја изгради Кaтисмата на Светите Архангели. Гробот на Преподобниот се наоѓа во близина на споменатата Кaтисма на Светите Архангели. Пештерата е речиси подземна и не е многу пространа. Споменот на преподобниот Јован Кукузел се празнува на 1 октомври. Тој живеел во времето на династијата Комнини, односно во единаесеттиот и дванаесеттиот век.
Пештерата на преподобниот Нифон Дионисијат
Западно од Скитот на Кавсокаливија се наоѓа пештерата на преподобниот Нифон. Во неа Светиот престојувал подолг период заедно со својот послушник. Тој се подвизувал и на други места, како и во катисмите на Големата Лавра. Неговиот спомен се празнува на 14 јуни.
Во оваа пештера во подоцнежните времиња се подвизувале и други монаси, водејќи духовна борба против бесплотните и завидливи демони. Меѓу нив бил и блажениот старец Неофит, кој бил духовен отец и восприемник при монашкиот постриг на постникот монах Хаџи-Георги. Во поново време, за краток период, во пештерата се подвизувал и монах по име Герасим од Скитот на Кавсокаливија.
Преподобниот Нифон живеел и се упокоил во четиринаесеттиот век, околу 1330 година.
Пештерата на преподобниот Козма Зографит
На едно карпесто место, на значително растојание од манастирот Зограф, десно од патеката што води кон манастирот Хиландар, се наоѓа пештерата на преподобниот Козма Зографит. По Божествено откровение, Светиот се повлекол во оваа пештера и таму се подвизувал во осаменост до своето упокојување. Во близина на пештерата се гледаат остатоци од стари подвижнички живеалишта, што сведочи дека во различни периоди таму се подвизувале и монаси од манастирот Зограф. Ова подвижничко место се смета и за Кaтисма на манастирот Зограф.
Преподобниот Козма се упокоил во Господа во 1323 година. Неговиот спомен се празнува на 22 септември.
Пештерите на преподобниот Гаврил Ивирски
Според преданието, преподобниот Гаврил имал две пештери – една летна и една зимска. Зимската пештера се наоѓа пониско, југозападно од манастирот Ивирон, кон манастирот Каракал. Во неа Светиот престојувал во текот на зимските месеци, кога времето било студено и честопати снежно, бидејќи се наоѓала поблиску до морето, каде што студот бил поблаг.
Другата пештера, летната, која може да се види од пределот на манастирот Ивирон, се наоѓа високо на планинскиот венец, на стрмен карпест дел, опкружен со костенови шуми. Таа пештера се наоѓа западно од манастирот Ивирон и господари над Ивирскиот Скит на Чесниот Претеча. Во неа постои мал храм што во поново време бил обновен од побожниот монах Максим Ивирит.
Споменот на преподобниот Гаврил се празнува на 13 мај. Преподобниот Гаврил ја извадил од морето чудотворната икона на Пресвета Богородица Портаитиса во 1004 година. Се упокоил во Господа во почетокот на единаесеттиот век.
Пештерата на преподобниот Павле Ксиропотамски
Оваа пештера се наоѓа малку погоре од истоимениот манастир Свети Павле. Во неа престојувал Светиот пред околу него да се соберат монаси кои му се потчиниле како на духовен отец и советник. Подоцна бил изграден манастирот Свети Павле, кој постои и до денес.
Во еден дел од пештерата извира мал извор вода од карпата, од кој, најверојатно, пиел и самиот Светител. Неговиот спомен се празнува на 28 јули. Преподобниот Павле живеел во деветтиот век, во времето на византискиот цар Рангаве.
Пештерата на светиот свештеномаченик Никодим
Оваа пештера исто така се наоѓа во Скитот на Света Ана. Во неа се подвизувал младиот свештеномаченик Никодим. Тој бил замонашен во Каливата на Вознесението, а трите години подвижнички живот што ги поминал на Света Гора пред своето мачеништво ги минал во строг пост и искрено покајание, секојдневно плачејќи поради својот грев на отстапување од верата.
Тој речиси секојдневно се повлекувал во оваа пештера, каде што, затворен во молитва, постејќи и молејќи се со солзи, се подготвувал за мачеништво. Треба да се напомене дека пред да се покае и да дојде на Света Гора, тој се одрекол од Христос и примил исламско обрезание. Се смета дека токму во оваа пештера го видел Господ Исус Христос во видение, Кој го укрепил и му ги открил страдањата што требало да ги претрпи, како и местото на неговото мачеништво.
На крај бил мачен во Елбасан во Албанија во 1722 година. Неговиот спомен се празнува на 11 јули.
Пештерата на преподобниот Дионисиј
Во Ќелијата „Света Троица“ на светата обител Филотеј постои вештачка пештера, необична по својата градба, во која, според преданието, се подвизувал преподобниот Дионисиј, кој потекнувал од Платанеја, Фанарио, Трикала. Таму се подвизувал во 1515 година. Подоцна Светиот се подвизувал и на планината Олимп во Тесалија. Пештерата се наоѓа надвор од споменатата ќелија и околу неа растат костенови дрвја. Неговиот спомен се празнува на 24 јануари. Тој живеел кон крајот на петнаесеттиот и почетокот на шеснаесеттиот век.
Пештерата на преподобниот Дионисиј – основачот на истоимениот манастир
На значително растојание над манастирот Дионисиј се наоѓа пештерата во која, според преданието, се подвизувал преподобниот Дионисиј, основачот на тој манастир, пред да го изгради манастирот на Чесниот Претеча што го носи неговото име. Во близина се подвизувал и неговиот соподвижник, преподобниот Домециј. Нивниот спомен се празнува на 25 јуни.
Пештерата на светиот маченик Давид
Оваа пештера се наоѓа во Скитот на Богопрославената Света Ана. Светиот маченик Давид кратко време престојувал таму, подготвувајќи се за мачеништво. Најнапред се одрекол од Христос и преминал во ислам, но подоцна се покајал и затоа дошол на Света Гора за да се искупи преку подвиг и покајание.
На крај бил обесен како маченик во Солун во 1813 година. Неговиот спомен се празнува на 26 јуни.
