Одлуката на Шестиот апелациски административен суд во Киев повторно го отвори прашањето дали украинските мерки против црковните структури поврзувани со Москва се водат како безбедносна нужност или како опасен преседан за верската слобода
КИЕВ – Судската битка околу статусот на Украинската православна црква влезе во нова фаза, откако Шестиот апелациски административен суд во Киев ја поништи наредбата на Државната служба на Украина за етнополитика и слобода на совеста — ДЕСС — со која во 2023 година беше одобрена религиоведската експертиза за статутот на УПЦ и нејзината наводна црковно-канонска врска со Московската патријаршија.
Одлуката е донесена на 6 април 2026 година, во предметот бр. 320/26027/23, по тужба на Киевската митрополија на УПЦ против ДЕСС и нејзиниот раководител Виктор Јеленски. Според објавените податоци, судот утврдил дека ДЕСС не ја разгледала претходно поднесената молба на УПЦ за изземање на членови на експертската група поради сомнеж за пристрасност, што било оценето како суштинска процедурална повреда.
Сојузот на православни новинари — СПЖ/UOJ, медиум близок до позициите на УПЦ, ја претстави судската одлука како значаен удар врз правната основа на државната кампања против Црквата. Во анализата објавена на 3 мај, СПЖ оценува дека спорната експертиза не била само технички документ, туку основа врз која во јавноста се создала сликата дека УПЦ е „московска црква“ и дека треба да биде забранета.
Во анализата се нагласува дека судот не го укинал самиот закон, ниту ја запрел пошироката постапка против УПЦ, но го довел во прашање начинот на кој била одобрена експертизата што со години служеше како еден од главните аргументи за тврдењето дека УПЦ останува дел од Руската православна црква. Според СПЖ, токму тоа ја прави одлуката поважна отколку што на прв поглед изгледа.
ДЕСС, пак, ја отфрла интерпретацијата дека судот ја урнал суштината на државната позиција. Во официјалното објаснување од 1 мај, службата наведува дека проблемот е во формално-процедурална рамка и дека одлуката не се однесува на спроведувањето на Законот „За заштита на уставниот поредок во сферата на дејноста на верските организации“. ДЕСС исто така потврди дека на 22 април поднела касациска жалба до Врховниот суд.
Спорната експертиза има долга историја. Таа беше објавена од ДЕСС на 31 јануари 2023 година, по одлуката на Советот за национална безбедност и одбрана на Украина од 1 декември 2022 година. Во заклучокот на експертската група тогаш беше наведено дека новата редакција на статутот на УПЦ од мај 2022 година и одлуките на нејзиниот Собор не довеле до прекин на црковно-канонската врска со Московската патријаршија.
Токму околу ова прашање се води суштинскиот спор. Украинските власти сметаат дека УПЦ не ги прекинала доволно јасно и правно обврзувачки врските со Московската патријаршија, чиј поглавар патријархот Кирил отворено ја поддржува руската војна против Украина. УПЦ, пак, тврди дека уште во мај 2022 година ја прогласила својата независност од Москва, престанала да го спомнува московскиот патријарх на богослужбите и дека државата политички ја злоупотребува канонската терминологија.
Во август 2024 година Врховната Рада усвои закон со кој се забранува дејствувањето на Руската православна црква на територијата на Украина и се создава механизам за ограничување на верски организации што се поврзани со верски центри во држава-агресор. Законот беше изгласан со 265 гласа, а украинските власти го претставија како чекор кон зајакнување на „духовната независност“ на земјата.
Во практична смисла, законот ѝ овозможува на ДЕСС да утврдува дали украински верски организации се поврзани со забранета странска верска структура. Ако таква поврзаност биде утврдена, организацијата добива рок да ги прекине врските, а ако тоа не го стори, државата може да побара судско прекинување на нејзината дејност. Human Rights Watch предупреди дека ваквата формулација е премногу широка и може да има сериозни последици врз верската слобода на верниците на УПЦ.
Во септември 2025 година, украинската влада веќе започна правна постапка што може да доведе до забрана на Киевската митрополија на УПЦ. Associated Press тогаш објави дека државната постапка е насочена кон управниот центар на УПЦ, додека украинските власти тврдат дека не се работи за напад врз православната вера, туку за прекин на институционални врски со Црква што го поддржува агресорот.
Од другата страна, правните застапници и поддржувачите на УПЦ тврдат дека државата создава преседан во кој религиозната припадност и канонската историја се третираат како безбедносен ризик без доволно индивидуализирани докази. Во толкувањето на СПЖ, ако државата може преку спорна експертиза да одреди дека една Црква е „опасна“, тогаш истиот механизам во иднина може да биде употребен и против други верски заедници.
Оваа загриженост не е ограничена само на медиумите блиски до УПЦ. Human Rights Watch оцени дека украинските власти имаат легитимно право да реагираат на безбедносни закани поврзани со руската агресија, но предупреди дека мерките мора да бидат насочени кон конкретни незаконски дејства на поединци или конкретни заедници, а не кон цели религиозни структури врз основа на претпоставени канонски врски.
Слична загриженост изразија и експерти на Обединетите нации, кои во октомври 2025 година предупредија дека Законот бр. 3894-IX може да создаде рамка за државна контрола над религијата ако верската поврзаност автоматски се изедначи со закана за националната безбедност. Тие побараа од Украина да ги преиспита мерките и да престане со постапки што можат неоправдано да ја ограничат легитимната верска активност.
Сепак, украинската страна инсистира дека контекстот не може да се одвои од војната. Киев со години наведува дека Службата за безбедност на Украина води постапки против клирици обвинети за соработка со Русија, ширење проруски пропагандни содржини или поддршка на окупаторските структури. Reuters претходно објави дека украинските власти ги поврзуваат мерките против УПЦ со обвинувања за проруски активности и помагање на руски интереси, додека самата УПЦ ги отфрла тие генерализирани обвинувања.
Така, судската одлука од 6 април не го завршува спорот, но ја менува неговата правна динамика. Таа ја принудува државата повторно да го брани начинот на кој ги изведува експертизите, го поставува прашањето за непристрасноста на експертите и покажува дека дури и во услови на војна административните постапки мора да ги исполнуваат стандардите на правична процедура.
За украинската држава, ова е тест дали борбата против руското влијание ќе остане во рамките на владеењето на правото. За УПЦ, ова е можност да покаже дека правните аргументи против неа се оспорливи. За меѓународните набљудувачи, пак, случајот останува еден од најчувствителните примери на судир меѓу националната безбедност и слободата на совеста во Европа.
Најголемата опасност е спорот да се претвори во црно-бела слика: за едните, секоја критика на државните мерки е руска пропаганда; за другите, секоја безбедносна постапка е прогон на верата. Реалноста е посложена. Украина има право и должност да се заштити од структурите што служат на агресорот, но таа заштита мора да биде правно прецизна, индивидуализирана и докажлива.
Одлуката на апелацискиот суд затоа не е само технички правен момент. Таа покажува дека во воена Украина сè уште постои судска арена во која државните аргументи можат да бидат оспорени. Истовремено, таа не ја укинува државната политика кон верските структури поврзувани со Москва, туку ја внесува во уште посложена фаза, во која секој следен чекор ќе биде внимателно следен и од Киев, и од Москва, и од меѓународните институции.
