Анализа објавена во Orthodox Times отвори нови прашања за односот на Полската автокефална православна црква кон Москва, укажувајќи дека дел од нејзините јавно искажани ставови и настапи сè почесто се вклопуваат во поширокиот наратив на т.н. „Руски свет“. Иако текстот е авторска анализа, а не официјално соопштение, неговите главни точки се надоврзуваат на проверливи факти: официјалната линија на Полската црква за украинското црковно прашање, јавното предупредување на литванските безбедносни служби за влијанието на Московската патријаршија, како и долгогодишната поддршка што Руската православна црква му ја дава на руското воено и идеолошко дејствување.
Клучниот контекст е добро познат: Вселенската патријаршија во 2019 година издаде Томос за автокефалност на Православната црква на Украина, со што ја призна како независна црква под водство на митрополитот Епифаниј. Москва го одби тој чин и го прекина општењето со Фанар, а Вселенскиот патријарх Вартоломеј подоцна јавно оцени дека Руската православна црква не само што ја отфрла украинската црковна слобода, туку и го поддржува рускиот напад врз Украина преку идеологијата на „Рускиот свет“.
Во тој спор, Полската православна црква зазема двосмислена позиција. Од една страна, нејзиниот Свет архиерејски собор во март 2022 година јавно ги осуди воените дејства на Руската Федерација и повика Москва да ја запре војната. Но од друга страна, во март 2026 година истиот тој црковен врв повторно ја потврди својата позиција дека прашањето што настана по создавањето на „т.н. ПЦУ“ треба да се решава на сеправославен собор, користејќи јазик што и понатаму ја доведува во прашање каноничноста на украинската автокефална црква. Токму тука многумина гледаат проблем: руската агресија се осудува, но украинската црковна слобода и понатаму не се признава.
Дополнителна тежина на овие сомнежи им дава и ситуацијата во Литванија. Тамошниот Државен безбедносен департмент во март 2026 година објави дека Православната архиепископија на Вилнус и Литванија, и покрај декларациите за поголема самостојност, останува зависна од Московската патријаршија. Во истиот извештај се вели дека Русија ја користи Православната црква за ширење на идеологијата на „Рускиот свет“ и за јакнење на своето влијание надвор од сопствените граници. Литванскиот министер за надворешни работи Кестутис Будрис, повикувајќи се на истиот безбедносен извештај, побара ограничување на руското разузнавачко влијание во православните црковни структури во земјата.
Токму во таков амбиент, според анализата во Orthodox Times, конференцијата одржана на 26 април во Пречистенскиот собор во Вилнус станала сцена на која се обновувал московскиот наратив за „прогонето Православие“ и за наводно неправедно оттурнување на Москва од Источна Европа. Авторот на анализата, Павел Врублевски од Универзитетот во Вроцлав, тврди дека на собирот централно место имал архимандритот Филип Василцев, претставник на патријархот Кирил во Дамаск, а особено значајно било и присуството на епископот Анджеј Борковски од Супрасљ како претставник на Полската православна црква. Во анализата се оценува дека таквите настапи му помагаат на московскиот блок да ги претставува безбедносните мерки на државите како „русофобија“, наместо како заштита од реално влијание на Кремљ.
Токму тука е суштината на критиката: проблемот не е во тоа што Полската црква сака мир или канонски поредок, туку што во моменти кога Руската црква јавно ја оправдува војната и стои зад агресивната идеологија на „Рускиот свет“, дел од полската јерархија и натаму користи јазик што фактички ја оттурнува автокефалната украинска црква, а ја ублажува одговорноста на Москва. Во такви околности, секое повикување на „канонска континуитетност“ со Москва почнува да звучи помалку како одбрана на преданието, а повеќе како продолжување на рускиот црковно-политички притисок во срцето на Европа.
Од перспектива на Вселенската патријаршија и на автокефалната Православна црква на Украина, прашањето е јасно: кога една Црква ја благословува агресијата, ја оправдува империјалната идеологија и се спротивставува на украинската духовна слобода, тогаш молкот или двосмисленоста веќе не се неутрални. Токму затоа оваа тема не е само полска или литванска, туку општоправославна: дали Црквата ќе стои на страната на Евангелието и слободата, или ќе остане заложник на геополитичкиот проект на Москва.
