Архонтите на Вселенската патријаршија го осудија турскиот настан посветен на Света Софија, оценувајќи дека со него се премолчува нејзината христијанска историја.
Остра реакција од Вселенската патријаршија предизвика настанот што го организираше Дирекцијата за комуникации на турското претседателство по повод шестгодишнината од претворањето на Света Софија од музеј во џамија.
Настанот се одржа на 24 јули 2026 година, под наслов „Света Софија: Споменик на освојувањето, срце на една цивилизација што ги надминува вековите“. Во рамките на настанот, турското претседателство го претстави претворањето од 2020 година како чин на „верност“ кон завештанието на султанот Мехмед II, а Света Софија како симбол на османлиското освојување на Константинопол.
Во своето соопштение, Архонтите на Вселенската патријаршија се обратија до американската и меѓународната јавност, барајќи да се земе предвид не само содржината на конкретниот настан, туку и поширокиот контекст во кој тој се одржува.
Архонтите нагласуваат дека претставувањето на Света Софија исклучиво како симбол на освојувањето и на исламската цивилизација претставува премолчување на нејзината христијанска историја, која ѝ претходи на османлиската епоха речиси илјада години.
„Нејзиниот христијански идентитет претходи речиси илјада години“
Во соопштението се потсетува дека Света Софија била осветена во 537 година, за време на императорот Јустинијан, како катедрален храм на Константинопол и седиште на Вселенската патријаршија.
Во текот на 916 години таа била централен храм на Источното христијанство, сè до освојувањето на Константинопол во 1453 година и нејзиното претворање во џамија од страна на Мехмед II.
Според соопштението, христијанскиот идентитет на споменикот не може да се третира како фуснота, ниту да се брише од официјалниот државен наратив на Турција.
Како што се нагласува, претставувањето на Света Софија како споменик што „природно“ ѝ припаѓа на исламската цивилизација, без признавање на деветте века што ѝ претходеле, не претставува обичен историски пропуст, туку свесно бришење на историската меморија.
Одлуката од 1934 година и нејзиното укинување во 2020 година
Се потсетува и дека во 1934 година, за време на Мустафа Кемал Ататурк, Света Софија престанала да биде богослужбен простор и била отворена како музеј.
На тој начин, како што се наведува, споменикот со децении бил третиран како заедничко наследство на човештвото, а не како исклучива сопственост на една верска заедница.
Нејзиното вклучување на Списокот на светско наследство на УНЕСКО во 1985 година, Архонтите го толкуваат во истиот дух: како признавање на споменик од вселенско значење, кој бара неутрална и заедничка заштита.
Одлуката од 2020 година, со која Света Софија повторно беше претворена во џамија, во соопштението се оценува како еднострано нарушување на оваа рамнотежа.
Се истакнува дека повикувањето на вакафот на Мехмед II не може да се поставува над обврските на една современа држава, ниту над меѓународните обврски што произлегуваат од заштитата на еден споменик на светското наследство.
„Не станува збор за изолиран случај“
Во соопштението јасно се наведува дека турскиот настан не се смета за изолиран комуникациски настан.
Тој се поврзува со поширокиот контекст на ограничувања со кои, како што се наведува, се соочуваат Вселенската патријаршија и историските христијански заедници во Турција.
Посебно се споменува извештајот на Американската комисија за меѓународна верска слобода, која, според соопштението, укажала на ограничувањата во образованието на свештенството, мешањето во внатрешното управување со верските институции и пречките во остварувањето на имотните права на малцинските заедници.
Се тврди дека овие политики придонеле за постепено слабеење на верскиот плурализам во Турција.
Прашањето за Богословската школа на Халки
Централно место во соопштението зазема продолженото неработење на Богословската школа на Халки, која е затворена од 1971 година.
Се нагласува дека повеќе од педесет години Вселенската патријаршија е лишена од можноста да го образува своето свештенство во Турција, иако претставува духовен центар за стотици милиони православни христијани низ целиот свет.
Како што се наведува, повремените разговори за можно повторно отворање на Школата не претставуваат решение. Продолжувањето на дијалогот без практичен резултат се споредува со државното одбележување на годишнината од претворањето на Света Софија, што, според Архонтите, испраќа јасна порака за приоритетите на Анкара.
Барањата до САД и меѓународните институции
Се појаснува дека не се оспорува суверенитетот на Турција, ниту се бара преиспитување на прашањата поврзани со политичката управа.
Барањето, како што се наведува, е поконкретно: споменик од светско значење, нераскинливо поврзан со тринаесет века христијанска историја, не може од државните институции да се претставува исклучиво како симбол на верско освојување.
Во тој контекст, Стејт департментот, надлежните членови на Конгресот и Американската комисија за меѓународна верска слобода се повикуваат да го земат предвид турскиот настан во идните извештаи и дипломатски контакти со Анкара.
Исто така, се бара преку институционални и дипломатски канали да се изврши притисок за:
- повторно отворање на Богословската школа на Халки;
- правно признавање на вселенската титула на Патријаршијата;
- укинување на ограничувањата при изборот на Патријархот и членовите на Светиот синод;
- решавање на нерешените имотни прашања.
Света Софија како целосна историја, а не селективна меморија
Се нагласува дека османлискиот и турскиот период од историјата на славниот храм не треба да се користат за да се избрише неговиот христијански идентитет.
Историјата на споменикот, како што се наведува, не започнува во 1453 година. Таа го опфаќа неговото основање како храм на Константинопол, неговото функционирање како центар на Православието речиси илјада години, подоцнежната османлиска употреба како џамија, како и периодот во кој бил музеј и заеднички споменик на светското наследство.
Соопштението завршува со забелешката дека одбраната на Вселенската патријаршија треба да се води со историска точност и со законски и дипломатски средства, без реторика што би можела да го доведе во опасност Вселенскиот патријарх Вартоломеј или христијанската заедница во Константинопол.
Извор: Newsbeast
