Двајца светогорски јеромонаси, старец Антипа од Свештената ќелија „Света Ана“ во Кареја и јеромонах Никита од манастирот Пантократор, со остри критики реагираа на текстот на митрополитот Лука од Запорожје, со наслов „Како корпоративната логика го замени духот на Црквата“, во кој се изнесуваат сериозни обвинувања против Вселенската патријаршија и нејзината улога во православниот свет.
Во два одделни текста, објавени на 19 октомври 2026 година на порталот „Φως Φαναρίου“ (Светлина на Фанар), светогорските јеромонаси ги оспоруваат тврдењата на митрополитот Лука, осврнувајќи се на канонското првенство на Вселенскиот престол, соборноста, украинското црковно прашање и односите меѓу Помесните православни цркви.
Јеромонахот Антипа, во својот пократок, но директен осврт, го поставува прашањето за обидите да се оспори историското првенство на Вселенскиот патријарх, предупредувајќи на последиците што таквите настојувања можат да ги имаат врз единството на Црквата.
Јеромонахот Никита Пантократорски, пак, во својот опширен богословски и канонски одговор, ги разгледува аргументите на митрополитот Лука за првенството на Константинопол, Светиот и Велик собор на Крит, украинската автокефалност и дијалогот со Рим, поставувајќи прашања за доследноста во примената на свештените канони и одговорноста за нарушеното црковно единство.
Во продолжение ги пренесуваме двата текста во целост.
1. Светогорскиот јеромонах Антипа до митрополитот Лука од Запорожје
Краток осврт на еден опширен текст на еден епископ
Од јеромонах Антипа
Свештена Ивиронска ќелија „Света Ана“, Кареја, Света Гора
Пред неколку дена беше објавен текст на митрополитот Запорошки Лука, од групата на митрополитот Онуфриј во Украина, со наслов: „Како корпоративната логика го замени духот на Црквата“.
Сметам дека овој текст е напишан во познатите проруски центри во Грција, а го потпишал споменатиот епископ, познат по своите навреди кон Вселенскиот патријарх.
Ќе го одминам сето она што го пишува, а што требало да го испрати на друго место, и ќе се задржам само на едно тврдење, кое многупати било изнесувано како од Московскиот патријарх, така и од неговите следбеници ширум светот, а кое го повторува и митрополитот Лука: дека „Вселенскиот патријарх е прв без еднакви“.
Вселенскиот патријарх г. Вартоломеј не само што многупати го има демантирано ова тврдење, туку секојдневно докажува дека е „прв меѓу еднаквите“.
Проблемот е во нешто друго, и токму од тоа е загрозено единството на Црквата.
Некои од „еднаквите“ претстојатели постапуваат како воопшто да не постои „прв“ – не затоа што не сакаат да постои прв, туку затоа што се борат да го постават на првото место оној што е петти, а кој би требало да следува по претстојателот на Апостолската црква на Кипар, како што и сите понови патријаршии би требало да следуваат по Апостолските цркви.
За жал, се чини дека некои од еднаквите во практика го оспоруваат канонскиот поредок, кој се темели врз одлуките на Вселенските собори и ги утврдува првенствените права на Вселенскиот престол и положбата на Вселенскиот патријарх како „прв меѓу еднаквите“.
Ваквиот став со право предизвикува загриженост, особено кога се пројавува со извонредна жестокост. Според моето расудување, можно е тој да е поврзан со желбата да се зајакне улогата на Московскиот патријарх во сеправославниот поредок, на штета на положбата на Вселенскиот престол.
Меѓутоа, еден таков развој на настаните би можел дополнително да го оптовари црковното единство и да создаде неизлечиви рани во телото на Црквата.
Сепак, Црквата не престанува да се потпира врз Самиот Христос, Кој нè увери дека „вратите на пеколот нема да ја надвладеат“ (Мт. 16,18).
Ако постои папа во Источната црква, тоа не е Вселенскиот патријарх г. Вартоломеј.
Но некој друг се однесува како папа, ширејќи ги своите мрежи не само низ православните земји, туку и низ целиот свет.
Да даде Бог и тој и оние што го следат да ја разберат својата грешка, и тој да почне да се занимава со прашањата на сопствената Црква, која успеа да ја претвори во религиозна служба на Владата на својата татковина.
Извор: Φως Φαναρίου – Светлина на Фанар
2. Должен одговор до митрополитот Лука од Запорожје
Вселенската патријаршија не е корпорација
Јеромонах Никита Пантократорски
Неодамна објавената статија на митрополитот Запорошки Лука, со наслов „Како корпоративната логика го замени духот на Црквата“, настојува да ја претстави Вселенската патријаршија како институција која ја поткопува соборноста, ги нарушува свештените канони, го претвора црковното служење во практикување власт под плаштот на првенството и самоволно настојува да им ја наметне сопствената волја на помесните Православни цркви.
„Првенството“ на Константинопол, Соборот на Крит, автокефалноста на Украина и дијалогот со Рим се претставени како одделни пројави на еден наводно единствен процес на движење кон апсолутизам и еклисиолошко изопачување.
Меѓутоа, ваквата аргументација има една сериозна слабост: се повикува на канонскиот поредок, но го превидува историското и канонското предание врз кое се темелат положбата и надлежностите на Вселенскиот престол. Црквата не може да се гради врз селективни толкувања на свештените канони, ниту соборноста може да се користи како аргумент за оспорување на секоја иницијатива на првиот престол на Православието.
Тука се поставува едно важно прашање: Каде завршува легитимното богословско несогласување, а каде започнува искривувањето на црковната историја, кога една институција која со векови игра централна улога во зачувувањето на православното единство се претставува речиси како закана за самото Православие?
На Православната црква не ѝ се потребни ниту култ кон личноста, ниту некритичко прифаќање на секоја одлука на која било Патријаршија. Но ѝ се потребни историска точност, свештеноканонска доследност и богословско толкување. А тоа бара да ги разгледаме аргументите на статијата.
Да ги разгледаме работите по ред.
Првенството
Митрополитот Запорошки во својата статија наведува дека го признава „првенството по чест“ на Константинопол, но веднаш потоа сугерира дека секое суштинско практикување на прерогативите на Вселенскиот престол претставува премин кон состојба на „прв без еднакви“.
Првенството во Православната црква не претставува само украсна положба во некаков список на патријарси. Црковниот поредок не бил воспоставен за да доделува почесни одликувања без соодветни одговорности и надлежности. Историското предание на Црквата му признава определена положба и определени прерогативи на Константинополскиот престол.
Третиот канон на Вториот вселенски собор и дваесет и осмиот канон на Четвртиот вселенски собор ја утврдиле посебната положба на Константинопол во црковниот поредок. Оваа положба е поврзана со конкретни прерогативи и одговорности, кои не можат практично да се укинуваат со аргументот за еднаквоста на епископите.
Еднаквоста на епископите во поглед на архијерејското достоинство не подразбира идентичност на нивните канонски надлежности. Во спротивно, би требало да го сметаме за излишен целиот црковен јерархиски поредок, онака како што бил обликуван од Вселенските собори.
Соборноста и првенството дејствуваат заемно дополнувајќи се. Тие заемно се проникнуваат. Не постои соборност без првенство, ниту постои првенство без соборност.
Првенството на Вселенската патријаршија треба да се остварува во поврзаност со соборноста. Но и соборноста треба да функционира со признавање на црковниот поредок, а не со укинување на секое првенство.
Митрополитот Лука во својата статија ја изразува и својата загриженост поради поделбата на Православието. Оваа загриженост е оправдана. Меѓутоа, се поставува едно суштинско прашање: Како може да се заштити сеправославното единство кога систематски се оспорува историската и канонската улога на Вселенската патријаршија?
Православието не претставува збир од независни црковни управи, без заеднички поредок и без институции за координација. Вселенската патријаршија не стои над другите Цркви во поглед на верата и нивната светотаинска полнота. Но таа го зазема првото место во канонскиот поредок и има историска одговорност за служењето на единството.
Оваа одговорност не е израз на властољубиви амбиции. Таа претставува составен дел од црковното предание.
Критиката на конкретни одлуки е прифатлива. Меѓутоа, настојувањето секое практикување на прерогативите на Вселенскиот престол да се прикажува како авторитарност го поткопува самиот канонски поредок на кој се повикува авторот.
Соборот на Крит
Посебно место во критиката на митрополитот Лука зазема Светиот и Велик собор на Крит од 2016 година. Отсуството на четири Помесни цркви се истакнува како сериозен аргумент против неговиот авторитет.
Овој факт е познат. Меѓутоа, заклучокот дека Соборот не може да има суштинска црковна тежина затоа што на него не учествувале сите Цркви, не произлегува автоматски од тој факт.
Соборот не се појави ненадејно, ниту беше свикан без подготовка. На неговото свикување му претходеше долгогодишна подготовка, со претсоборски конференции и разговори меѓу сите помесни Православни цркви.
Во јануари 2016 година, Собранието на претстојателите во Шамбези ги донесе последните одлуки за неговото свикување. Отсуството на четири Цркви претставуваше сериозен проблем за посакуваното сеправославно учество, но тоа не ја поништува ниту претходната подготовка, ниту делото на Црквите што учествуваа.
Прашањето што треба да се постави овде е конкретно: Од кој свештен канон произлегува дека отсуството на одредени Цркви од некој собор автоматски ја прави неважечка секоја соборска постапка?
Доколку отсуството на одредени Цркви претставува апсолутна причина за невалидност, тогаш треба да се објасни како се оценуваат останатите соборски дејствија низ историјата, кои се одвивале во услови на поделби, неможност за учество или несогласувања.
Соборноста претпоставува одговорност, соработка и подготвеност за надминување на несогласувањата. Таа не може да зависи исклучиво од тоа дали секоја Црква однапред го смета исходот за прифатлив. Не може секое несогласување да води кон поништување на секој заеднички црковен напор.
Во својата статија, митрополитот се повикува на потребата од сеправославна расправа за Украина. Ако тоа е критериумот на Црквата на која ѝ служи, тогаш треба доследно да го применува и во сопствениот став.
Колкупати Црквата на Русија во Украина добила покана за дијалог од Автокефалната црква, а ја одбила? Премногу пати.
Истото го направи и Московската патријаршија во однос на Соборот на Крит. Иако сè беше договорено и потпишано, вклучително и од Руската црква, таа на крајот го одби своето учество на Соборот во последен момент.
И одеднаш, по доделувањето на автокефалноста на Украина од страна на Вселенската патријаршија, повторно бара сеправославен собор.
Меѓутоа, соборноста не може да биде начело што се активира само тогаш кога исходот на некоја постапка или постојните околности не ни одговараат.
Украинското прашање
Доделувањето автокефалност на Православната црква на Украина претставува можеби најцентралната точка на спорот.
Митрополитот Лука го разгледува дејствието на Вселенската патријаршија како самоволно мешање во туѓа црковна јурисдикција.
Меѓутоа, ваквиот пристап остава настрана еден клучен историски факт: Киевската митрополија со векови му припаѓала на Вселенскиот престол. Сè до 2018 година, кога беше создадена Автокефалната црква на Украина.
Патријаршискиот и синодален акт од 1686 година му го доделил на Московскиот патријарх правото да го хиротонисува Киевскиот митрополит, по икономија и под определени услови, меѓу кои било и спомнувањето на Вселенскиот патријарх.
До кој степен овој акт претставува конечно пренесување на црковната јурисдикција?
На сите ни е јасно дека правото да се хиротонисува еден епископ нема никаква врска со конечното отстапување на цела митрополија на оној што ја извршува хиротонијата.
Ако митрополитот Лука не се согласува со толкувањето на каноните од страна на Вселенската патријаршија во украинското прашање, должен е да го побие тоа толкување со историски докази, свештеноканонски упатувања и богословска аргументација.
Канонскиот поредок не може да се темели врз премолчување на историските податоци што не му одат во прилог на определен став.
Не е доволно да се повторува дека „Фанар одлучил сам“. Ниту, пак, повикувањето на трагичните последици од украинската црковна поделба автоматски докажува дека конкретното канонско толкување е погрешно.
Дијалогот со Рим
Друго сериозно обвинение изнесено во статијата се однесува на односите на Вселенската патријаршија со Римокатоличката црква.
Средбите на Вселенскиот патријарх со Папата и продолжувањето на богословскиот дијалог се претставуваат како показатели за планирано обединување на штета на православната вера.
Станува збор за тврдење за кое се потребни многу посилни докази од оние што ги нуди авторот.
Православната црква многу добро знае кои се догматските разлики што ја разделуваат од Рим. Filioque, папското првенство и непогрешливоста не се споредни прашања што можат да се заобиколат заради некакво надворешно единство.
Меѓутоа, средбата на двајца црковни поглавари сама по себе не претставува догматска согласност. Ниту водењето богословски дијалог подразбира прифаќање на учењата на другата страна.
Секако, дијалогот не е цел самиот по себе. Не смее да води кон прикривање на догматските разлики или кон формулации што создаваат забуна кај верниците.
Тој мора да ја има како свое мерило вистината на православната вера и да го зачува неповредено црковното предание.
Но тврдењето дека патријархот Вартоломеј спроведува „разорен план“ за обединување со Рим не се докажува со наведување заеднички настани или со опишување средби.
Потребни се конкретни текстови, конкретни догматски отстапки и конкретни одлуки што би го поткрепиле ваквиот заклучок.
Без нив, обвинението останува претпоставка за нечии намери.
Понатаму во својата статија, авторот правилно забележува дека долготрајното прекинување на црковното општење претставува сериозна рана за Православието. Со право, исто така, предупредува дека верниците не треба да се навикнуваат на поделбата.
Меѓутоа, прекинувањето на евхаристиското општење на Руската црква со Вселенската патријаршија во 2018 година беше еднострана одлука со сериозни последици за единството на Православието.
Ова не може да се превидува кога се зборува за одговорностите што довеле до денешната црковна криза.
Евхаристиското општење не е дипломатски однос меѓу држави. Не е трговски договор што се раскинува кога едната страна не ги прифаќа условите на другата.
Тоа е израз на единството на Телото Христово.
И не е оправдано да се прекинува поради несогласувања околу прашања на јурисдикција.
Црковните односи не треба да зависат од прифаќањето на конкретни административни одлуки, ниту единството да се третира како резултат на попуштањето на другата страна.
Руската црква ја обвинува Вселенската патријаршија дека настојува да им се наметне на другите Цркви.
Но нејзината сопствена одлука од 2018 година, во суштина, постави еден услов: евхаристиското општење нема да биде обновено сè додека Константинопол не ги повлече спорните одлуки.
Така, евхаристиското општење се претвори во средство за притисок за решавање на еден административен и канонски спор.
Токму тука се појавува прашањето за „корпоративната логика“.
Кога општењето се прекинува сè додека другиот не ја прифати твојата одлука, која логика преовладува?
Логиката на исцелување на црковната рана или логиката на наметнување услови?
И ако Вселенскиот престол се обвинува дека го разделува Православието затоа што презел конкретни канонски дејствија, според кое мерило се оценува одлуката на Московската патријаршија да го прекине општењето со самата Вселенска патријаршија?
Не може едното дејствие автоматски да се осудува како раскол, а другото да се претставува како нешто што се подразбира само по себе – како одбрана на Православието.
Подеднакво сериозно е и прашањето за свештеноканонската доследност.
Повикувањето на свештените канони не може да биде селективно, ниту да зависи од тоа која црковна страна има корист од нивната примена.
Канонското предание не е збир од одредби од кои ги избираме оние што во дадениот момент им одговараат на нашите ставови.
Ниту смееме да заборавиме дека црковната историја познава случаи во кои националните стремежи и државните интереси сериозно влијаеле врз животот на Помесните цркви.
Опасноста од етнофилетизмот, кој беше осуден од Константинополскиот собор во 1872 година, останува реална.
Црквата не може да се поистоветува со стремежите на ниту една држава или нација.
Затоа и критиката за политички целесообразности мора да се заснова врз вистински факти и да не се ограничува исклучиво на дејствијата на Вселенскиот престол.
Вселенската патријаршија не е непогрешлива. Нејзините одлуки можат да бидат разгледувани и оценувани врз основа на Светото писмо, свештените канони и црковното предание.
Но критиката мора да биде доследна и аргументирана.
Таа не може да ја премолчува историската јурисдикција на Вселенската патријаршија над Киев, да ги занемарува канонските прерогативи на Вселенскиот престол и секоја негова иницијатива за решавање на црковните проблеми да ја претставува како самоволие.
Одбраната на соборноста не може да води кон ослабување на институциите што историски му служат на единството и на Православието воопшто.
Вистинскиот проблем не е во тоа што Вселенската патријаршија ги практикува своите канонски прерогативи, туку во тоа што некои сакаат да го признаваат нејзиното првенство само додека тоа останува недејствително.
И токму тука се наоѓа суштинската противречност на статијата.
Зашто, не може некој да се повикува на свештените канони и истовремено да ги става настрана оние што ја потврдуваат посебната положба на Константинопол.
Не може да ја брани соборноста и во исто време да му одрекува на првиот престол секаква суштинска одговорност за единството.
Канонскиот поредок не се заштитува со селективно повикување на него.
И на единството на Православието не му се служи преку ослабување на Вселенската патријаршија, туку преку почитување на нејзината историска мисија, во рамките на соборното устројство на Црквата.
„Корпоративната логика“ не се докажува со самиот факт дека еден патријарх презема иницијативи.
Таа се докажува преку конкретни дејствија што го потчинуваат црковниот живот на наметнување, контрола и користољубие.
Затоа и прашањето мора да му се врати на авторот: според кое мерило ги оценува дејствијата на Вселенската патријаршија, а според кое дејствијата на Руската црква?
Ако Вселенската патријаршија нема право да дејствува без сеправославна согласност, зошто Руската црква смета дека може еднострано да го прекинува евхаристиското општење и да основа егзархати на територијата на друга Црква?
Ако Вселенската патријаршија нема право да ги толкува каноните за да реши некоја криза, зошто Руската црква смета дека нејзиното сопствено толкување на јурисдикцијата е конечно?
Ако Вселенската патријаршија се обвинува за политички целесообразности, зошто историските и националните претензии на Руската црква треба однапред да се сметаат за ослободени од какво било политичко влијание?
Православната црква не е федерација од независни административни организации, во која секоја страна го признава заедничкиот црковен поредок само доколку се согласува со неговите одлуки.
Таа е заедница на Помесни цркви, обединети во истата вера и во истиот евхаристиски живот, со определено соборно и канонско устројство.
Црквата не е корпорација и првенството на Вселенската патријаршија не е корпоративна функција.
Тоа е институција со историска втемеленост, канонски права и, пред сè, одговорност за служење.
Оваа одговорност може да биде предмет на оценување, но не може да се поништува со квалификации.
Зашто, одбраната на соборноста не се постигнува со ослабување на канонскиот поредок, туку со негово почитување.
И единството на Православието нема да се обнови со надвладување на едната страна над другата, туку со враќањето на сите кон црковната доследност, кон вистината и кон Христовата љубов.
Извор: Φως Φαναρίου – Светлина на Фанар
