29
Во време на глобални кризи, хибридни војни и дигитална пропаганда, Македонија сè повеќе станува цел на странски кампањи за манипулација со јавноста. Лажни вести, теории на заговор и идеолошки наративи се шират преку социјалните мрежи, медиумите и влијателни јавни личности, со цел да се поткопа довербата во институциите и да се предизвика поларизација. Во таков контекст, граѓанските организации се појавуваат како најактивен и најупорен браник против оваа „информациска пандемија“.
Дезинформациски наративи и нивното влијание
„Западот го напаѓа православието“, „вакцините се средство за контрола“, — овие и слични тврдења се дел од долготрајна стратегија за влијание врз јавното мислење. Според аналитичкиот извештај *Stability Under Threat: FIMI in North Macedonia*, овие пораки често потекнуваат од добро организирани мрежи поддржани од странски актери и имаат за цел да создадат недоверба, страв и отпор кон европските вредности и демократските институции.
Кога државата молчи – граѓанскиот сектор зборува
Иако државните институции покажуваат ограничена активност во борбата против дезинформациите, граѓанските организации преземаат дел од одговорноста. Фондацијата „Метаморфозис“ преку својата платформа „Вистиномер“ од 2011 година континуирано проверува факти и разобличува манипулативни содржини. „Имаме мал број организации што работат на градење отпорност на општеството, а тоа што го прават е од огромно значење,“ истакнува Филип Стојановски, директор за партнерства и развој на ресурси во „Метаморфозис“. Тој додава дека недостига домашна финансиска поддршка и дека повеќето активности се потпираат на меѓународни грантови. „За ваква општествена борба треба системска поддршка, не само ентузијазам,“ вели Стојановски.
Пад на довербата и опасност од апатија
Истражувањето на Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС) за „Доверба во граѓанското општество 2024“ покажува дека довербата во невладиниот сектор паднала на 42,9%, што е значителен пад во однос на 2021 година. Повеќе од половина од граѓаните сметаат дека организациите дејствуваат за лични интереси или во координација со партиите. Сепак, според експертите, тоа не значи дека граѓаните целосно ја изгубиле довербата, туку дека станале покритички и поискусни во оценувањето на општествените актери. „Овие резултати се и предизвик и можност – организациите треба да ја покажат својата транспарентност и да изградат нов однос со јавноста,“ стои во извештајот на МЦМС.
Граѓанскиот сектор како партнер, не противник
Марко Трошановски од Институтот за демократија Социетас Цивилис (ИДСЦС) нагласува дека во последните години граѓанското општество често има поголема експертиза од државните институции во области како што се борбата против дезинформации, изборната транспарентност и сајбер-безбедноста. „Нашето општество е со ниско ниво на медиумска писменост, а тоа е терен на кој манипулациите најлесно успеваат,“ вели Трошановски.
Европски модели за отпорност
Искуствата на земји како Финска, Холандија и Естонија покажуваат дека клучот за отпорност е во образованието и критичката мисла. Финска веќе со години ја интегрира медиумската писменост во образованието уште од основно ниво. Холандија разви модел на транспарентна комуникација меѓу институциите и јавноста, а балтичките земји инвестираат во дигитална безбедност и градење доверба меѓу граѓаните и државата.
Патот пред нас
За Македонија, експертите препорачуваат долгорочна стратегија што ќе ги поврзе образованието, медиумите и граѓанскиот сектор. Тоа подразбира:
– Интегрирање на медиумската писменост во наставните програми;
-Системска финансиска поддршка за проверувачите на факти и невладините организации;
– Институционална координација меѓу министерствата, парламентот и медиумите;
– Поттикнување на филантропија и домашно финансирање на граѓанскиот сектор. „Дезинформациите не се само лажни вести – тие се дел од поширока стратегија за уривање на демократијата и создавање хаос,“ предупредува Стојановски. „Само преку заедничко ангажирање на сите општествени чинители – институции, образовни центри, медиуми и граѓански организации – можеме да изградиме општество отпорно на манипулација.“
Борбата против дезинформациите е борба за иднината на демократијата. Информираниот, критички настроен граѓанин е најсилниот штит на едно слободно општество. Македонија може да стане пример за отпорно и демократско општество – но само ако државата, медиумите и граѓанските организации работат заедно, транспарентно и одговорно.
Извор: Институт за комуникациски студии / СамоПрашај
