Киев ја продолжува правната битка против верските структури што ги смета за поврзани со Руската православна црква, додека меѓународни организации предупредуваат дека борбата против руското влијание мора да остане во рамките на верската слобода и владеењето на правото
КИЕВ – Украина влезе во нова фаза од чувствителниот судир меѓу националната безбедност и верските слободи, откако судска одлука ја усложни постапката против Киевската митрополија на Украинската православна црква, црковна структура која украинските власти ја сметаат за поврзана со Московската патријаршија.
На 6 април 2026 година, Шестиот апелациски административен суд во Киев донесе одлука со која ја поништи наредбата на Државната служба на Украина за етнополитика и слобода на совеста – ДЕСС – со која бил одобрен религиоведскиот заклучок за црковно-канонска поврзаност на УПЦ со Московската патријаршија. Одлуката беше објавена во државниот регистар и предизвика нов бран реакции во украинската јавност.
Случајот доби дополнителна тежина откако ДЕСС соопшти дека поднела касациска жалба до Врховниот суд. Според службата, судската одлука не ја укинува суштината на религиоведскиот заклучок, туку се однесува на процедурата и на наредбата со која тој бил одобрен. Со тоа правната битка продолжува, а идниот статус на Киевската митрополија останува отворено прашање.
Овој спор се темели врз Законот бр. 3894-IX, усвоен од Врховната Рада на 20 август 2024 година, со кој се забранува дејствувањето на Руската православна црква во Украина и се воведува механизам за ограничување или прекин на дејноста на украински верски организации што се поврзани со забранета странска верска организација од држава-агресор. Законот беше поддржан од 265 пратеници и од украинските власти беше претставен како дел од заштитата на државниот суверенитет и „духовната независност“ на Украина.
ДЕСС во август 2025 година донесе одлука дека Киевската митрополија на УПЦ е афилирана со странска верска организација чија дејност во Украина е забранета, односно со Руската православна црква. Во официјалното соопштение службата наведе дека на 27 август 2025 година била утврдена таква афилираност, по што се отвори пат за правни чекори против централната структура на УПЦ.
Неколку дена подоцна, на крајот од август 2025 година, ДЕСС поднесе тужба за прекин на дејноста на Киевската митрополија. Според тогашното објаснување на шефот на службата Виктор Јеленски, евентуална судска одлука против митрополијата не би значела автоматско затворање на секоја парохија, туку губење на правниот статус на централното управно тело, додека локалните заедници би морале самостојно да го решаваат својот понатамошен правен и црковен статус.
Украинските власти ја бранат оваа политика како мерка за национална безбедност. Нивната основна теза е дека Руската православна црква, под раководство на патријархот Кирил, отворено ја поддржува руската агресија и дека нејзините структури, симболи и канонски врски можат да бидат искористени како инструмент на руската „мека моќ“ и информациска војна. Reuters објави дека Киев ја обвинува Московски поврзаната УПЦ за ширење проруски содржини и за присуство на лица поврзани со шпионски активности, додека самата УПЦ тврди дека ја осудила војната и дека се одделила од Москва уште во мај 2022 година.
Безбедносниот дел од случајот се потпира и врз истрагите на Службата за безбедност на Украина. Според Ukrainska Pravda, СБУ од почетокот на целосната руска инвазија отворила 180 кривични постапки против свештеници на УПЦ, меѓу кои се спомнуваат и 23 архиереи. Постапките опфаќаат различни обвиненија, од оправдување на руската агресија и соработка со окупаторските власти, до потешки обвиненија поврзани со државна безбедност.
СБУ во 2024 година соопшти и дека разбила една од најголемите проруски мрежи за „информациска саботажа“ во Украина, за која тврдеше дека била поврзана со руската ФСБ и координирана од клирик на црква поврзана со УПЦ. Според Reuters, украинските власти тогаш наведоа дека групата ширела проруски наративи со цел дестабилизација на украинското општество и поттикнување верска омраза.
Но правниот и политичкиот процес истовремено предизвикува сериозна меѓународна загриженост. Human Rights Watch во октомври 2024 година оцени дека украинскиот закон е премногу широко формулиран и може да има далекосежни последици за правото на верска слобода. Организацијата предупреди дека легитимната борба против руското влијание не смее да доведе до колективно казнување на верници и заедници врз основа на црковна припадност.
Во октомври 2025 година, експерти на Обединетите нации изразија загриженост поради извештаи за притисоци врз Украинската православна црква и потсетија дека слободата на мисла, совест и религија останува основно право и во време на вооружен конфликт. Тоа не значи дека државата нема право да гони конкретни кривични дела, но значи дека секоја мерка мора да биде индивидуализирана, правно прецизна и пропорционална.
Токму тука се наоѓа суштината на украинскиот спор: државата тврди дека не забранува вера, молитва или православно исповедање, туку дејствување на институции поврзани со агресорска држава. Критичарите, пак, предупредуваат дека во пракса мерките можат да ги погодат обичните верници, парохии и манастири што не се вмешани во никаква противдржавна дејност.
Посебно чувствителен симбол останува Киево-печерската лавра, еден од најголемите православни манастирски комплекси во светот. Украинската држава уште во 2023 година ја прекина договорната основа за користење на делови од комплексот од страна на УПЦ, повикувајќи се на прекршувања и на сомнежи за врски со Москва. Монасите од УПЦ одбија доброволно да заминат, а судските и административните спорови околу Лаврата продолжија и во следните години.
Во меѓувреме, продолжува и процесот на преминување на дел од парохиите од УПЦ кон автокефалната Православна црква на Украина. Според податоци цитирани во украинските медиуми, од 2022 до 2025 година стотици заедници ја смениле јурисдикцијата, најмногу во Киевската, Хмелницката, Виничката, Житомирската и Черкаската област. За поддржувачите на процесот, тоа е дел од ослободувањето од руското црковно влијание; за УПЦ и нејзините поддржувачи, дел од овие премини се спорни и често се опишуваат како извршени под притисок или без согласност на реалната парохиска заедница.
Затоа украинскиот случај не може да се сведе на едноставна формула. Од една страна, земјата е во војна против Русија, а Московската патријаршија со години ја оправдува идеолошката рамка на Кремљ. Од друга страна, Украина мора да покаже дека нејзината борба против руското влијание се води преку докази, судски процедури и индивидуална одговорност, а не преку општа стигматизација на милиони верници.
Најновата судска одлука и жалбата на ДЕСС покажуваат дека битката за статусот на УПЦ ќе продолжи во судниците. Таа битка, меѓутоа, е многу поширока од едно административно досие: во неа се судираат безбедносните потреби на држава нападната од Русија, канонската историја на украинското православие, прашањето за духовна независност и меѓународните стандарди за верска слобода.
Исходот ќе биде важен не само за Украина, туку и за целиот православен свет. Начинот на кој Киев ќе го реши овој спор ќе покаже дали е можно во време на војна да се прекине институционалното влијание на агресорот, а истовремено да се зачува правото на секој верник слободно да се моли, да се собира и да го живее својот црковен идентитет без страв од колективна вина.
