Во Македонија одамна не живееме според еден календар. Божик го славиме на 7 јануари, според Јулијанскиот календар, а Новата година на 1 јануари, според Грегоријанскиот. Формално, тоа е календарска разлика. Суштински, тоа е длабока културна и духовна збунетост што со децении се продлабочува.
Новата година кај нас доаѓа прва – со гласна музика, огномети, реклами, трпези и медиумска еуфорија. Божик доаѓа потоа. Тивко. Без спектакл и внимание. И наместо да биде срцето на празничниот циклус, тој останува во сенка, како празник „по ред“, кога вниманието веќе е потрошено.
Во христијанската традиција, токму Божик е почетокот. Почеток на времето, на надежта, на новиот живот. Новата година има смисла поради Христовото Рождество, а не обратно. Но кај нас редоследот е превртен – и со редоследот е превртена и смислата.
Овој пресврт не е случаен. Во комунистичкиот период, свесно и систематски, Божик беше истиснат од јавниот простор, а Нова година беше воздигната како главен празник. За да се избрише христијанската содржина, божикното дрво беше преименувано и претворено во „новогодишно“, а симболите беа одземени од Рождеството и пренасочени кон идеолошки „безбеден“ датум. Со тоа не се смени само календарот, туку и јазикот – а со јазикот и свеста.
Истата судбина ја доживеа и Дедо Мраз. Во целиот христијански свет, неговиот корен е Свети Никола – светител, епископ, симбол на милосрдието и дарувањето, длабоко поврзан со Божиќ. Кај нас, пак, тој беше лишен од својот христијански идентитет и претворен во новогодишна, световна фигура. Така, и еден од најпрепознатливите божикни симболи беше „преселен“ во Нова година.
Иако комунизмот формално заврши, неговите празнични конструкции останаа. Денес многумина искрено веруваат дека елката и Дедо Мраз „природно“ ѝ припаѓаат на Новата година, а Божик останува без свои видливи знаци. Тоа не е традиција – тоа е навика наследена од еден идеолошки период.
Интересно е и тоа што, иако македонскиот народ ја празнува Василица, речиси никој суштински не ја доживува како Нова година. Таа е празник, обичај, повод за собирање – но не и вистински почеток на годината во свеста на луѓето. Тоа само ја потврдува внатрешната противречност: духовно сме врзани за христијанскиот календар, но празнично сме обликувани од световен, идеолошки наметнат редослед.
Токму затоа, не е тешко да се замисли дека доколку Василица би паѓала на 1 јануари, би се отворил простор за конечно ослободување од комунистичките празнични конструкции и симболики. Не со забрани или ревизии, туку природно – преку враќање на смислата, редоследот и значењето.
Проблемот не е во тоа што луѓето слават. Проблемот е што живееме меѓу два календара, а не знаеме по кој од нив живееме духовно.
Можеби датумите нема да се сменат. Но редоследот може. Не во календарот, туку во свеста. Зашто Божик не е празник „после Нова година“, туку темелот поради кој воопшто има што да се честита.
Ако веќе живееме меѓу два календара, барем да знаеме кој ни го мери времето – и кој ни ја мери душата.
А.Т.
