Политичките партии се ограничени со државните граници. Црквата не е.
Најновиот филм на Агенцијата БГНЕС „Ползечките граници на Српскиот свет“ покажува како Православна црква на Србија се претвора од верска институција во прекугранична мрежа за политичко влијание и национална мобилизација.
Политичките партии се ограничени со државните граници. Црквата не е. Православна црква на Србија располага со епархии, свештенство, храмови, манастири и верници во Босна и Херцеговина, Црна Гора, Хрватска, Косово и насекаде каде што живеат српски заедници.
Токму оваа инфраструктура ја претвора во најпогоден носител на идејата за „Српски свет“. Таму каде што Белград не може директно да дејствува како држава, Црквата може да биде присутна како чувар на верата, културата, историјата и националниот идентитет.
Самото прекугранично присуство на една верска заедница не е доказ за политичко мешање. Проблемот започнува тогаш кога црковната инфраструктура, државната политика и национализмот ќе почнат да дејствуваат во иста насока.
Ненад Чанак со остра оценка за улогата на Црквата
Основачот на Лигата на социјалдемократите на Војводина, Ненад Чанак, ја дава најострата оценка за улогата на институцијата:
„Православна црква на Србија (СПЦ) ниту е српска, ниту е православна, а најмалку е црква. Тоа е интересна организација која, користејќи ја испразнетата обвивка на една верска заедница, се претворила во пералница за пари и живее на грбот на буџетот, во кој не внесува ниту еден динар. Тоа е Православна црква на Србија.“
Зад зборовите на Чанак стои поголемото прашање: кому му служи Црквата – на верниците или на политичката власт?
Од „Руски свет“ до „Српски свет“
Во споредбата со концептуалниот аналог „Руски свет“, треба да се потсетиме на ставот на поранешниот српски патријарх Иринеј (2010–2020) во контекст на СПЦ:
„Малиот српски чамец треба да биде врзан за големиот руски брод.“
Оваа, истовремено полуцрковна и полуполитичка линија, ја прифати и неговиот наследник Порфириј. При неговата средба со рускиот претседател Владимир Путин во април 2025 година, актуелниот српски патријарх му се обрати со следните зборови:
„Надежта што ја полагаме во Русија и во руската политика може да изгледа поголема од верата во сопствените можности.“
Изборот на Порфириј за српски патријарх во 2021 година првично создаде очекувања за промени. Тој изгради имиџ на духовник способен да комуницира со различни општествени и културни средини.
Српскиот новинар Томислав Марковиќ опишува како овие очекувања брзо биле демантирани од реалноста:
„Интересно е како се случи овој пресврт. Кога Порфириј стана патријарх, во некои либерални и демократски кругови во Србија имаше големи очекувања од него. Тој имаше имиџ на модерен епископ од времето кога беше во Загреб: човек кој е отворен, толерантен, слуша рокенрол, ја разбира модерната и поп-културата. Но многу брзо се покажа дека како патријарх буквално ја потчини Православна црква на Србија на режимот на Александар Вучиќ. Така Православна црква на Србија стана еден од главните столбови на неговото владеење.“
Според Марковиќ, односите меѓу Црквата и државата веќе не можат да се разгледуваат едноставно како традиционална соработка меѓу две институции. Политичката власт обезбедува ресурси, јавна видливост и институционална поддршка, а црковната хиерархија ѝ дава духовен легитимитет на националната политика.
„Српската црква е многу погодна институција, всушност најпогодната институција за остварување на идејата за „Српски свет“. Причината е едноставна: таа има свои структури во Босна и Херцеговина, Црна Гора, Хрватска, Косово и насекаде каде што живеат Срби. Постои инфраструктура што може да се користи за проширување на влијанието и за ширење националистички наративи поврзани со „Српскиот свет“ и со влијанието на режимот на Вучиќ.“
„Сесрпскиот собор“ и врската меѓу Црквата и државата
Оваа врска беше отворено покажана и за време на „Сесрпскиот собор“ во 2024 година. Српската православна црква не беше страничен набљудувач, туку еден од централните организатори. Усвоената декларација ја определува како столб на националниот идентитет и повикува на потесна соработка меѓу државните и црковните органи.
Хрватската универзитетска професорка и истражувачка Ванда Бабиќ Галиќ во ова гледа продолжение на трајното испреплетување меѓу религијата и политиката:
„Патријархот Порфириј зборува за православен начин на живот, светосавие и косовски завет. Тоа покажува дека улогата на Православната црква секогаш ја следи политиката или политиката ја следи Православна црква на Србија. Православна црква на Србија постојано учествува во политичкиот пат на Република Србија и на српскиот народ, каде и да се наоѓа тој. Тука, според мене, е еден од најголемите проблеми во регионот. Според мене, овој слоган има опасни историски асоцијации.“
Црна Гора како најјасен пример
Најјасниот пример за политичката моќ на Црквата е Црна Гора.
По усвојувањето на спорниот Закон за слобода на вероисповедта кон крајот на 2019 година, Православна црква на Србија застана на чело на масовните верски поворки, познати како „литии“.
Формално тие беа насочени против законските одредби поврзани со статусот и сопственоста на верскиот имот. Постепено, меѓутоа, протестите се претворија во движење против власта на Мило Ѓукановиќ и ѝ претходеа на загубата на владејачкото мнозинство на изборите во 2020 година.
Марковиќ го определува она што се случувало како современ сојуз меѓу политичката и духовната власт:
„Јасно е дека станува збор за своевиден сојуз меѓу олтарот и престолот, како што се вели во византиската доктрина за симфонијата меѓу државата и Црквата. Во овој случај световната власт, претседателот и политичкиот режим, имаат водечка улога, а патријархот Порфириј и неговите потчинети обезбедуваат духовна, „небесна“ поддршка за оваа идеја. Тоа многу видливо се користи во Црна Гора. Православна црква на Србија одигра клучна улога во промената на власта пред неколку години…“
Две години по политичката промена, Владата на Црна Гора и Православна црква на Србија потпишаа Основен договор со кој се уредуваат нивните меѓусебни односи.
За неговите поддржувачи, тоа беше обновување на верските права и рамноправноста. За критичарите – доказ дека масовната мобилизација довела и до конкретен политички резултат.
Црна Гора покажува зошто Црквата е толку важна за „Српскиот свет“. Таа може да го претвори верскиот ритуал во општествен протест, духовниот авторитет во политичка мобилизација, а спорот околу црковната сопственост во прашање за националниот идентитет и надворешнополитичката ориентација на државата.
Босна и Херцеговина, Косово и прекуграничното влијание
Истиот модел може да се примени и на други места.
Во Босна и Херцеговина, црковната мрежа ја зацврстува врската меѓу српската заедница, Република Српска и Белград.
Во Косово, храмовите и манастирите истовремено се верски светилишта и централни симболи на српскиот историски наратив, а еден од нив дури беше употребен како база на српската паравоена група при нападот во Бањска во 2023 година.
„Светосавието“ и „косовскиот завет“ излегуваат надвор од просторот на богословието. Тие се претвораат во заеднички политички јазик преку кој српските заедници во различни држави можат да бидат поврзани со еден национален центар.
Ванда Бабиќ Галиќ предупредува:
„Сесрпскиот собор испрати јасна порака дека Србија не се откажува од територијалните претензии кон соседните држави, особено кон Босна и Херцеговина. Слоганот „сите Срби во една држава“ или барем што е можно повеќе Срби во едни граници, и понатаму е дел од политиката на српскиот режим. Во овој контекст не би сакала да го изоставам ниту т.н. светосавие како екстремистичка политичка идеологија, иако според мене тоа нема многу заедничко со самиот Свети Сава. Тоа во „Српскиот свет“ се користи како силна идентитетска врска за Србите.“
Црквата како столб на политичкото влијание
Силата на Православна црква на Србија не е само во бројот на храмови и верници. Таа е во нејзината способност да ги обедини религијата, историјата, образованието, националната меморија и политичката лојалност во еден заеднички систем.
Така границите можат да останат непроменети на картата, додека центарот на влијание постепено се поместува надвор од нив.
Може ли Црквата да биде независен морален коректив кога се претворила во еден од главните столбови на режимот во Белград?
Извор: https://www.bgnes.bg
