Д-р Бранко Секулиќ
Политички теолог
На 7 септември 2026 година, на Топчидерските гробишта во Белград, беше погребан Ратко Младиќ. Младиќ, воен командант на Војската на Република Српска, беше осуден од Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија за геноцид поради масакрот врз околу осум илјади бошњачки мажи и момчиња во Сребреница во 1995 година, како и за злосторства против човештвото, и беше осуден на доживотен затвор.
Неговата историја на насилство започна уште пред Босна. Во Хрватска во 1991 година, силите под негова команда учествуваа во нападот врз Шкабрња, каде што најмалку триесет и осум цивили кои не биле Срби биле погубени без судење. Во снимен разговор од воено време, во врска со Шибеник — мојот роден град — Младиќ се заканил дека „сè што е постаро од десет и помладо од седумдесет и пет години ќе исчезне во Шибеник“. Пеколот на Младиќ не започна со Сребреница.[i]
На неговиот погреб присуствуваа илјадници луѓе, и покрај предупредувањата од европски претставници дека јавното чествување на човек осуден за геноцид би претставувало навреда за неговите жртви. Богослужбата ја предводеше Порфириј, патријархот на Православната црква на Србија, кој на настанот му ја даде целата тежина на својот авторитет и им порача на присутните дека името на Младиќ „ќе остане длабоко врежано во сеќавањето и молитвите на поголемиот дел од нашиот српски православен народ“. Тој, исто така, зборуваше за Младиќ како за човек кој „се жртвувал и го положил својот живот за слободата, одбраната и опстанокот на својот народ“.[ii]
Токму тука започнува теолошкиот проблем.
Основниот феномен може да се нарече етнорелигиозност: спој на етнонационалистичката идеологија со Црква која настојува да стане сакрална оска на нејзиниот политички поредок. Овој поим го развив во мојата работа за поранешна Југославија, но го употребувам и пошироко, секаде каде што религијата се потчинува на етнонационалниот идентитет и политичкиот мит.
Во својата крајна форма, етнорелигиозноста не ја благословува само нацијата, туку ги сакрализира нејзините злосторства и оние што ги извршиле. Погребот е особено погодно средство за тоа, бидејќи го презема најинтимниот јазик на Црквата — молитвата за починатите — и го насочува кон политичка цел.[iii]
Токму во тој момент молитвените бројаници можат да станат пеколни бројаници: јазикот на милосрдието претворен во средство за перење на сеќавањето.
Тука е корисна една разлика што ја правеше покојниот фрањевски теолог Божо Лујиќ, толкувајќи го пророкот Еремија. И вистинскиот и лажниот пророк се повикуваат на Божјиот авторитет. Но, додека вистинскиот пророк може да се најде спротивставен и на сопствениот народ и на оние што ја имаат власта, лажниот пророк го користи Божјото име за престиж и политичка корист.
Кога политичките потреби почнуваат да ја определуваат пораката, Бог станува нечија сопственост, а заедницата ги става своите стравови и желби во Божјата уста. Насилството тогаш се преименува во одбрана, злосторството во жртва, а послушноста кон власта — во верност кон Бога.[iv]
Оваа промена не е нешто апстрактно. Може да се види како се случува со една црковна служба.
Како митрополит загрепско-љубљански, Порфириј беше широко сметан за еден од поотворените и полибералните архијереи на Српската црква — епископ кој разговараше преку конфесионалните граници и му дозволуваше на Евангелието да дејствува како непријатна критика на етнонационалниот идентитет.
Кога пристигна во Загреб во 2014 година, тој експлицитно зборуваше за „дијалог, простување и помирување“ како начела на својата служба.
Како патријарх, тонот се промени.
Гласот што некогаш им се обраќаше на оние надвор од сопствената заедница сè повеќе стана глас кој на националната волја ѝ обезбедува религиозен јазик, симболички капитал и сакрална легитимација.
Затоа, растојанието од оној Загреб до ковчегот на Младиќ е повеќе од географско. Тоа е духовно растојание — она меѓу пророкот и „пророкот“.
Тоа што Црквата се моли за починатите не е проблем, ниту може да биде. Според нејзиното сопствено учење за гревот, благодатта и судот, никој однапред не може да биде исклучен од молитвата.
Проблемот е на друго место: една Црква може да научи да се моли за Ратко Младиќ, а никогаш да не научи да плаче со оние што тој ги убил.
Едно е молитвено да му се довери еден грешник на Божјото милосрдие; сосема друго е јавна комеморација со илјадници луѓе, предводена лично од црковниот поглавар.
Таквата комеморација го извлекува Младиќ од моралниот гроб во кој го поставил судот и го внесува во сакралното сеќавање на нацијата.
Во тој момент се случува пресврт во самото срце на христијанската симболика.
Во логиката на Воскресението, Христос ја разбива силата на смртта. Во логиката на овој погреб, пак, починатиот припадник на сопствениот етнонационален табор се поставува како херој, маченик и доказ за колективната невиност.
Сликата може да се развие уште повеќе.
Етнорелигиозноста останува во најтемните длабочини на гробот, каде што темнината станува толку густа што лицето на Назареецот повеќе не може да се распознае.
Во таа темнина се појавува друго лице: лицето на Ратко Младиќ.
Христос тивко се трга настрана за Младиќ да го заземе просторот на значењето. Злото што го направил не се негира; тоа се преобразува во добро, бидејќи во етнорелигиозната рамка злосторството против Другиот може да се толкува како највисок чин на лојалност.
Токму затоа Крстот е најнепријатниот симбол за секоја религија што сака да стане капелан на националната власт.
На Крстот не виси победникот — ниту императорот, ниту генералот — туку жртвата на еден политички и религиозен поредок: човек кого властите го прогласиле за проблем, го осудиле и го погубиле надвор од градот.
Крстот не дозволува последното прашање да биде:
„Дали е тој еден од нашите?“
Наместо тоа, нè принудува да поставиме две други прашања:
Каде е жртвата?
А потоа и потешкото:
На која страна од Крстот стоиме ние?
Гледан низ овие прашања, погребот во Белград дава јасен одговор.
Од едната страна стојат оние што историјата ги закопала во масовни гробници; од другата — оние што нивното страдање го третираат како непријатност што ѝ пречи на националната невиност.
Да се стои над ковчегот на Младиќ значи да се избере втората страна — онаа на која лицето на жртвата исчезнува, масовните гробници стануваат незгодни фусноти во националниот мит, а биографијата на еден воен злосторник може да биде испрана со сакрален јазик.
Тука заедницата повеќе не го прашува Бога дали е невина, туку бара од Бога однапред да ја потпише нејзината невиност.
Критичките гласови во самата Србија — меѓу нив активисти за човекови права и опозициски личности — исто така ги отфрлија почестите што го придружуваа погребот. Тоа покажува дека ова не е Србија наспроти странските критичари, туку борба во самото српско општество околу тоа какво сеќавање, и каква Црква, се можни.[v]
Ништо од ова не претставува само политичка грешка, од оние што јавните личности можат да ги надминат со промена на реториката или сојузниците.
Свештеничкиот повик, доколку е христолошки, постои токму за да ја доведува власта под прашање, да ѝ го одземе на секоја нација правото самата да се прогласува за невина и постојано да го враќа лицето на жртвата пред очите на заедницата.
Кога тој повик престанува да биде критика на власта и станува нејзин украс, Крстот повеќе не бдее со понижените и убиените.
Почнува да бдее над оние што ги понижувале и ги убивале.
Во тој момент свештеникот не го напушта Крстот. Се случува нешто уште повознемирувачко — тој ја менува страната на Крстот.
Страната на Крстот е сменета.
Токму тоа е вистинската содржина на играта со пеколните бројаници — бројаници што не се нижат за да го водат народот подлабоко во молитвата, туку подлабоко во една затворена, теснограда духовност во која националните покојници го истиснуваат распнатиот Бог.
На 7 септември обредот беше довршен.
Ратко Младиќ доби погреб.
А она што беше погребано заедно со него беше можноста Црквата, во чие име беше отпеана службата, сè уште да стои таму каде што стои нејзиниот Господ:
на страната на жртвата.
Белешки
[i] Види, на пример, Меѓународен кривичен трибунал за поранешна Југославија, Prosecutor v. Jovica Stanišić and Franko Simatović, Prosecution Pre-Trial Brief, предмет бр. IT-03-69-PT, 19 јули 2004 година, каде што се опишува нападот врз Шкабрња од 18 ноември 1991 година, извршен од сили под команда на генералот Ратко Младиќ, како и погубувањето без судење на најмалку 38 цивили кои не биле Срби. За операциите кон Шибеник, види: Меѓународен суд на правдата, Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v. Yugoslavia), Memorial of the Republic of Croatia, том I, 1 март 2001 година, каде што се наведува дека 9. корпус на ЈНА, под команда на генерал-мајор Владимир Вуковиќ и полковник Ратко Младиќ, во 1991 година извршувал напади насочени кон Шибеник и Задар.
[ii] За зборовите на патријархот Порфириј на погребот, види, на пример, СРНА, „Patriarch Porfirije: General Mladić’s Name Will Remain Deeply Etched in Memory of Serb People“, 7 септември 2026 година, каде што е пренесена неговата изјава дека Младиќ „се жртвувал и го положил својот живот за опстанокот на својот народ“.
[iii] Branko Sekulić, Ethnoreligiosity in the Contemporary Societies of the Former Yugoslavia: The Veils of Christian Delusion (Lanham, MD: Lexington Books/Fortress Press, 2022); Branko Sekulić, The Theology of the Ethnocultural Empathic Turn: Getting to the Core of Sacralized Crime (Lanham, MD: Lexington Books/Fortress Press, 2024); Branko Sekulić and Zoran Grozdanov, eds., „Balkan Political Theology“, special issue, Political Theology 27, no. 3 (2026). Види и Branko Sekulić, „Trudging Through the Balkan Mordor: The Phenomenon of Ethnoreligiosity in the Former Yugoslavian Context“, Political Theology 27, no. 3 (2026): 406–421.
[iv] Božo Lujić, Iskustvo Boga i čovjeka u Jeremijinoj knjizi, Zagreb: Kršćanska sadašnjost, 1985, стр. 118–125.
[v] Види Youth Initiative for Human Rights Serbia, „Granting State and Military Honors to Ratko Mladić Is Immoral and Unlawful“, 4 септември 2026 година; Aleksandar Brezar, „Thousands Attend Bosnian Serb War Criminal’s Funeral in Belgrade despite EU Warnings“, Euronews, 7 септември 2026 година; и Vuk Bačanović, „Kad oltar postane zaklon od pokajanja“, Buka, 8 септември 2026 година, каде што е понудена теолошка критика на улогата на Црквата во комеморацијата.
