Злоупотребата на религијата како инструмент за влијание и закана за безбедноста на Литванија и Европа во услови на руска воена агресија
Прв дел: Злоупотребата на религијата како предизвик за безбедноста на Литванија и Европа
1.1. Злоупотребата на религијата и хибридните закани за демократските општества
Со векови религијата претставувала една од најмоќните морални сили на човештвото, обликувајќи ги сфаќањата за доброто и злото, бранејќи го достоинството на човечкиот живот и повикувајќи на милосрдие. Истовремено, токму поради својот висок авторитет и влијанието врз човечката совест, религијата отсекогаш била привлечен инструмент за тоталитарните политички сили што се стремат кон власт, освојувачки војни и потчинување на народите.
Кога една верска институција стапува во сојуз со тоталитарна или авторитарна власт, доаѓа до длабоко изопачување на верата и нејзина злоупотреба за политички цели.
Осветување на насилството: Јазикот на молитвата и духовните симболи се заменува со воена идеологија, освојувачката војна се прогласува за „света“, а поединците се ослободуваат од личната морална одговорност за воените злосторства.
Светското искуство со тоталитарниот притисок и екстремизмот: Во XX и XXI век овој механизам добил особено силен замав. Од една страна, радикалните фундаменталистички исламистички групи систематски ги изопачуваат верските текстови за да го оправдаат теророт, етничкото чистење и масовните убиства. Од друга страна, тоталитарните и авторитарните режими или намерно ги уништуваат независните верски заедници, гледајќи во нив „конкуренти што не можат да ги контролираат“, или целосно го монополизираат верскиот живот со цел да воспостават строг надзор врз општеството.
Хибридните предизвици за демократска Европа: Во современиот свет, злоупотребата на верата одамна ги надминала границите на чисто богословските или внатрецрковните расправи. За земјите од Европската Унија, користењето на верските институции од страна на авторитарните режими претставува дел од хибридното војување и инструмент на таканаречената „мека моќ“. Под превезот на „верската слобода“, добротворната дејност и заштитата на „традиционалните вредности“, се создаваат прикриени канали за дезинформации и пропаганда, разузнавачки мрежи и структури за политичко влијание, чија цел е да ја поткопаат отпорноста на демократските институции.
1.2. Руската православна црква како институционален дел од воената машинерија на Кремљ
Во услови на руската агресија врз Украина и хибридниот притисок врз Европа, Руската православна црква (РПЦ), под водство на московскиот патријарх Кирил (Гундјаев), се претворила во главен идеолошки гласноговорник и институционално организиран преносител на тоталитарната воена доктрина на Кремљ.
Нејзина идеолошка основа станала квазирелигиозната и неоимперијална доктрина за „Рускиот свет“, која раководството на РПЦ и поврзаниот со неа Светски руски народен собор ја обликувале со децении како замена за комунистичката идеологија и како богословско-идеолошко оправдување за агресивните војни и проширувањето на Руската Федерација на поранешните територии на СССР и Руската Империја.
Во периодот од 2005 до 2007 година, под покровителство на Светскиот руски народен собор, со лично учество и поддршка на Кирил Гундјаев, тогашен митрополит Калињинградски, а денес московски патријарх, била разработена програмата „Руска доктрина“ („Русская доктрина“). Во неа се образложува потребата Руската Федерација повторно да се воспостави како империја, да ја освои Украина и да истакне територијални претензии кон балтичките држави.
Меѓу главните цели на оваа доктрина било користењето на парохиите и структурите на РПЦ во странство за создавање широка мрежа на таканаречен „православен световен фронт“. Неговата задача била да ги мобилизира верниците и свештенството на РПЦ надвор од Русија и да ги вклучи во политичките и административните процеси на европските држави во интерес на Кремљ. Крајната цел била создавање услови за идна окупација и анексија на поранешните територии на СССР и Руската Империја од страна на денешната Руска Федерација.
Официјално прогласување „света војна“: На 25. Светски руски народен собор, одржан во март 2024 година, со непосредно учество на московскиот патријарх Кирил Гундјаев и членови на Синодот на РПЦ, бил усвоен програмски документ со кој руската воена инвазија врз Украина официјално се прогласува за „света војна“. Во документот отворено се негира правото на украинскиот и белорускиот народ на сопствена државност и се прогласува целта за целосно потчинување на Украина.
Богословско оправдување на злосторствата и благословување на оружјето: Раководството на РПЦ активно учествува во воено-идеолошката подготовка. Официјално проповеда дека смртта во војната против Украина „ги измива сите гревови“, благословува оружје за масовно уништување, вклучувајќи го и нуклеарниот арсенал, и ја вовело милитаристичката „Молитва за Света Рус“, која содржи молба за победа на руската војска, како задолжителна молитва во сите храмови на РПЦ.
Непосредно учество во воените дејства и паравоени структури: Повеќе од 2.500 свештеници на РПЦ се вклучени во воената поддршка на руската агресија врз Украина. Парохиите на РПЦ собираат средства за беспилотни летала, термовизиски уреди и опрема за електронско војување на фронтот, додека при црквите се формираат руски паравоени единици.
Агентурни мрежи и разузнавачки активности: Според податоците што ги објавила Службата за безбедност на Украина (СБУ) во ноември 2025 година, од почетокот на руската инвазија врз Украина биле отворени повеќе од 200 кривични постапки против претставници на Украинската православна црква на Московската патријаршија (УПЦ-МП), која одржува црковно-канонски и административни врски со Москва.
Станува збор за вкупно 208 случаи, во кои се опфатени и 27 претставници на високото свештенство.
Според СБУ, дел од откриените свештени лица извршувале задачи за руските разузнавачки служби, користејќи ги верските заедници за регрутирање агенти, оправдување на руската агресија и ширење повици за освојување на Украина.
Поединечни свештеници учествувале и во собирање координати и насочување на руските ракетни напади. Така, во 2026 година СБУ привела свештеник од Одеската епархија на УПЦ-МП, осомничен дека помогнал во насочувањето на две ракети „Искандер-М“ кон Одеса. Претходно, судовите веќе осудиле свештени лица за предавање координати на украинските позиции на руската страна и за коригирање на непријателскиот артилериски оган.
Уништување на светињите и прогон на слободата на совеста: Од почетокот на руската инвазија, во руските напади биле уништени или оштетени повеќе од 700 верски објекти на различни верски заедници во Украина.
На окупираните територии, свештениците на Православната црква на Украина (ПЦУ), Украинската гркокатоличка црква, протестантите и претставниците на други вероисповеди и религии се изложени на киднапирања, мачења и убиства.
Истовремено, во самата Русија, свештениците што се противат на војната и повикуваат на мир се соочуваат со репресии, одземање на свештеничкиот чин или затворски казни.
Меѓуверска коалиција: Кремљ во својот систем за поддршка на војната вклучил и други потчинети структури — од руските протестантски сојузи (РОСХВЕ) до чеченски муслимански претставници што руската инвазија врз Украина ја прогласуваат за „џихад“.
1.3. Европската безбедност и мрежата на РПЦ во странство
Анализата на активностите на Московската патријаршија во странство покажува дека тие одамна ги надминале рамките на исклучиво верското дејствување и прераснале во широка транснационална мрежа во рамките на хибридното војување против Европа.
Во земјите на Европската Унија дејствуваат приближно 700 црковно-парохиски и културни структури поврзани со РПЦ. Ако се земат предвид и руските културни центри, неделните училишта, добротворните фондации и другите институции што често работат покрај нив, вкупниот број организации поврзани со РПЦ во ЕУ надминува 1.000.
Нивниот заеднички годишен буџет се проценува на 60 до 95 милиони американски долари.
Овие структури систематски се финансираат преку руски државни корпорации и капиталот на олигарси под санкции, служејќи како финансиски и логистички инструмент за ширење на влијанието на Кремљ во Европа.
Денес хибридното присуство на РПЦ во земјите од Европската Унија се темели врз два правци на закана: политичко-идеолошки и воено-разузнавачки.
1.3.1. Политичко-идеолошкиот правец и „меката моќ“
Балтичките држави како приоритетна цел на Кремљ: Во геополитичката стратегија на Москва, балтичките држави — Литванија, Латвија и Естонија — сè уште се сметаат за дел од „постсоветската сфера на влијание“ и се разгледуваат како првенствени цели на руската експанзија.
Преку мрежата на РПЦ, Кремљ настојува да создаде контролирани проруски средини, да ги ограничи стремежите на регионот кон европска и евроатлантска интеграција и да подготви терен за можна идна агресија.
Псевдорелигиозна реторика против демократијата: Злоупотребувајќи ги паролите за „заштита на традиционалните вредности“, РПЦ ја користи верската реторика како инструмент на руската империјална пропаганда. Таа поттикнува непријателство кон демократските институции, Европската Унија и НАТО, ги шири наративите на Кремљ и намерно работи на поделба на европското општество и поткопување на темелите на слободата на совеста.
Инструменти за влијание: За остварување на политичките цели, РПЦ користи широк спектар средства: парохии, манастири и мисии во странство; руски културни центри и добротворни фондации што дејствуваат покрај нив; воспоставување контрола врз православната дијаспора и раселените лица; „културна дипломатија“ и неделни училишта; вклучување контролирани медиуми; како и развивање сојузништва со крајнодесничарски и ултраконзервативни политички кругови во Европа.
Мешање во изборните процеси: Пример за директна политичка дестабилизација претставува изборниот процес во Молдавија во 2025 година, кога Кремљ активно ја користел црковната мрежа и свештенството поврзано со РПЦ како непосреден инструмент за мобилизација на гласачите, проруска изборна кампања, надзор врз тајните финансиски текови и дискредитирање на европскиот интеграциски курс на земјата.
Слични методи на политичка поделба и поддршка на проруските сили се применуваат и во земјите од Источна Европа и балканскиот регион.
1.3.2. Воено-разузнавачкиот правец и примената на притисок
Географската распределеност на објектите на РПЦ во Европа укажува на јасно изразена воено-стратешка шема.
Според истражувањата засновани врз јавно достапни разузнавачки податоци (OSINT), парохиите и црковните комплекси на РПЦ во најмалку 11 европски држави често намерно се градат во близина на чувствителни објекти на НАТО, резервни воени аеродроми, радарски станици, владини квартови и стратешки транспортни јазли.
Шведска (Вестерос): Храм на РПЦ бил изграден за 2,5 милиони евра, со финансиска поддршка од фондација поврзана со „Росатом“, на само 300 метри од резервен аеродром на НАТО и пет километри од нуклеарната постројка на „Вестингхаус“.
Шведската служба за безбедност (SÄPO) директно го класифицирала овој објект како платформа за разузнавачки и хибридни операции, додека настојателот на храмот поседувал официјално државно одликување од руската Служба за надворешно разузнавање (СВР).
Естонија (Нарва и воените полигони): Естонските разузнавачки служби документирале непосредни материјални, воени и оперативни активности на РПЦ во корист на руската агресија.
Игуманијата на еден манастир во Нарва собирала средства за руската армија и лично доставувала материјална и техничка помош на фронтот.
Покрај тоа, свештеник на РПЦ, кој претходно работел во одделот на Московската патријаршија за соработка со вооружените сили на Руската Федерација, бил откриен додека тајно фотографирал и снимал еден од воените полигони во Естонија.
Чешка (Карлови Вари): Храм на РПЦ во Карлови Вари бил користен од оперативци на руската воена разузнавачка служба (ГРУ) како тајно место за состаноци, координација на агенти и пренесување оперативни инструкции.
Финска: Во непосредна близина на критични објекти на финската поморска инфраструктура долго време дејствувала руска православна заедница. Во 2022 година, по процена на безбедносните ризици од страна на финската влада, активностите на оваа структура биле официјално прекинати, а објектот бил затворен.
Норвешка (Варде): Обидот на РПЦ да започне изградба на капела во близина на стратешкиот радарски комплекс на НАТО во Варде бил запрен од норвешката влада поради опасноста објектот да се користи за електронско и визуелно разузнавање.
Бугарија (Софија): Во Софија, двајца претставници на свештенството на РПЦ биле официјално протерани од земјата поради докажани шпионски активности во корист на руските разузнавачки служби.
Во Париз и Стразбур (Франција), Рим (Италија), како и во други поголеми градови на земјите членки на Европската Унија, во централните градски подрачја се изградени црковни комплекси на РПЦ на земјиште купено од руските амбасади.
Во овие комплекси се сместени руски верски и културни центри, училишта, фондации и други институции, како и дипломатски претставништва на Руската Федерација.
1.3.3. Процена на разузнавачките служби: Наодите на Државниот оддел за безбедност на Литванија (VSD)
Овие закани се од исклучителна важност како за безбедноста на целиот европски континент, така и особено за Република Литванија и балтичките држави.
Така, на 5 март 2026 година, Државниот оддел за безбедност на Литванија (VSD), во својот извештај за процена на заканите по националната безбедност, посочил дека, и покрај јавните изјави на раководството на Вилнушката и Литванската епархија на РПЦ со кои се осудува војната и се изразува желба за добивање автономија, таа и понатаму останува обична епархија на РПЦ, строго потчинета на Московската патријаршија.
Во сегашните околности, ваквата директна потчинетост на Москва се смета за закана за националната безбедност на земјата.
Литванската разузнавачка служба наведува дека јавните барања на епархијата за статус на „делумна самоуправа“ претставуваат само тактичко приспособување со цел да се избегнат јавните критики и да се прикрие зависноста од Московската патријаршија и Кремљ.
Истовремено, поглаварот на РПЦ, московскиот патријарх Кирил Гундјаев, ја задржува целосната административна контрола врз Вилнушката и Литванската епархија на РПЦ, овозможувајќи ѝ на Москва и понатаму да ги користи црковните структури во Литванија како канал за ширење на идеологијата на „Рускиот свет“ и проруското влијание.
Втор дел: Libertas Fidei: мисија и цели
2.1. Основањето на Центарот и современите околности
Руската инвазија врз Украина, започната на 24 февруари 2022 година, претставуваше пресвртница за целиот европски безбедносен систем, откривајќи ја длабочината на хибридните закани со кои се соочуваат демократските држави.
Една од најмалку заштитените, а воедно и најчувствителни области изложени на хибриден притисок, се покажа духовната сфера, во која авторитарниот режим на Руската Федерација систематски ги претвора верските институции во инструменти за геополитичко влијание и пропаганда.
Овие промени беа особено изразени во балтичкиот регион.
Во Литванија, како одговор на руската освојувачка војна, кај православните верници и свештеници што се противат на војната се појави желба да се дистанцираат од милитаристичката идеологија на Московската патријаршија и од соучесништвото во злосторничките активности на раководството на РПЦ, кое на секој можен начин ја поддржува, поттикнува и благословува руската воена агресија.
Појавата на канонска алтернатива — Егзархијата на Вселенската патријаршија во Литванија — претставуваше важен чекор кон обновување на духовната правда.
Истовремено, овој процес откри длабока институционална нерамноправност.
Новоформираните црковни заедници се најдоа во нееднаква и тешка положба поради недостиг од инфраструктура и ресурси, додека структурите на РПЦ и понатаму располагаат со значителни материјални средства, финансиска поддршка и остануваат канонски потчинети на Кремљ.
Во вакви услови, литванското и европското општество во целина се соочија со сериозен недостиг од стручни анализи, информациска писменост и систематски сознанија за начините на кои верските структури се користат за ширење на идеологијата на „Рускиот свет“, антидемократска пропаганда, собирање разузнавачки информации и прикривање на активностите на руските разузнавачки служби.
Како одговор на овој предизвик, во Вилнус беше основан Меѓународниот центар за проучување на верската слобода „Libertas Fidei“.
Центарот е основан како независна меѓународна платформа со седиште во Вилнус, која ги обединува академските истражувања, правните анализи, заштитата на човековите права и информативните активности.
2.2. Нашата мисија и главните области на дејствување
Мисијата на Меѓународниот центар за проучување на верската слобода „Libertas Fidei“ е да придонесе за подобро разбирање во европските општества на заканите што произлегуваат од испреплетувањето на религијата, политиката и безбедноста.
Центарот го истражува користењето на верата како инструмент за пропаганда, притисок и оправдување на војната, истовремено залагајќи се за заштита на верската слобода, човековите права и демократските институции.
Главни области на дејствување на Центарот:
- Развој на европска експертска платформа: Обединување водечки научници, борци за човекови права, аналитичари, новинари и богослови од различни земји за систематско следење, документирање и информирање за новите закани во областа на религијата и слободата на совеста.
- Аналитичка и информативна дејност: Обезбедување стручна, правна, информативна и советодавна поддршка. На општеството му се нудат професионални и објективни анализи што помагаат да се направи разлика меѓу вистинскиот духовен живот и злоупотребата на религијата за политички цели.
- Заштита на човековите права: Поддршка на свештениците и верските дејци во Руската Федерација и Белорусија кои се противат на војната против Украина и на злоупотребата на религијата за политички и воени цели, без оглед на нивната верска припадност.
- Образовни и меѓународни активности: Организирање меѓународни конференции, тркалезни маси и јавни настани; подготовка и објавување истражувања, аналитички материјали и практични препораки; како и претставување на наодите на Центарот пред европските институции, стручната јавност и поширокото општество.
Нашиот принципиелен став: Центарот „Libertas Fidei“ принципиелно не учествува во меѓуверски конфликти, не се спротивставува на религијата или на која било верска заедница како таква и не ја ограничува слободата на совеста.
Напротив, длабоко сме убедени дека вистинската вера е простор на лична слобода, моралност и човечко достоинство.
Нашите активности се насочени кон заштита на верската слобода — не против Црквата или верниците, туку против злоупотребата на верата, против нејзиното потчинување од страна на тоталитарните режими, заменувањето на духовните вредности со империјална идеологија и претворањето на верските институции во оружје за пропаганда, агресија и поделби меѓу европските народи.
2.3. Реализирани проекти и иницијативи
Меѓу активностите што ги реализирал Центарот „Libertas Fidei“ се:
- Основањето на информативно-аналитичкиот портал libertasfidei.org
- Одржувањето на меѓународната научна конференција „Константинопол и Москва: Промени во црковната припадност и влијанијата на империјалната политика“, во Вилнус, во февруари 2026 година, под покровителство на претседателот на Сејмасот — Парламентот на Република Литванија.
- Подготовката и организирањето на документарната фотографска изложба „Религијата и војната“, во февруари и јуни 2026 година.
- Организирањето дискусии, предавања и тркалезни маси посветени на проблемите со злоупотребата на религијата и користењето на верата во руската војна против Украина.
Раководство
Витаутас Бруверис — медиумски експерт, новинар и политиколог, претседател на Управниот одбор на Центарот за проучување на верската слобода „Libertas Fidei“, раководител на Центарот за истражување на авторитаризмот, политички коментатор на „Lietuvos Rytas“ и поранешен директор на новинската агенција „Elta“.
Д-р Сергиј Шумило — доктор по филозофија (Ph.D.), доктор по теологија (ThDr.), извршен директор на Центарот за проучување на верската слобода „Libertas Fidei“, виш научен соработник на Историскиот факултет на Универзитетот во Вилнус, почесен научен соработник на Универзитетот во Ексетер во Обединетото Кралство и директор на Меѓународниот институт за атонско наследство.
2.4. Контакт
Меѓународниот центар за проучување на верската слобода „Libertas Fidei“ е отворен за соработка и партнерства.