Богословска визија и соборен придонес
Радост и чест е да се одбележат две годишнини: триесет и пет години од патријаршиското служење на Неговата Сесветост, Вселенскиот патријарх Вартоломеј, и десет години од Светиот и Велик собор на Крит.
Како брат епископ кој учествуваше на Соборот, од прва рака бев сведок на неговото трпеливо раководење и непоколебливата посветеност на православното единство.
Денес, потпирајќи се врз моите сеќавања од Соборот и врз неговите неодамна објавени Акта, повторно ќе се навратам на тој историски собир и на придонесот на митрополитот Јован Зизиулас.
Вовед
Мојот наслов обединува две нешта кои не секогаш лесно стојат заедно: богословска визија и соборен придонес.
Една визија може да биде кохерентна и целосна. Но на еден Собор таа мора да се соочи со други гласови, несогласувања и со притисокот на времето.
Митрополитот Јован Пергамски педесет години ја развиваше својата визија. Во јуни 2016 година, во Православната академија во близина на Ханија, тој се соочи со предизвикот таа визија да ја преточи во заеднички глас.
Подготовката на Соборот започна на Родос во 1961 година.
Младиот Јован Зизиулас учествуваше на Третата сеправославна конференција таму во 1964 година — рана средба со предизвиците на православното единство.
Неговата биографија го бележи и неговото учество како специјален богословски советник на Првата предсоборска конференција во 1976 година. Таа го наведува и неговото учество во составувањето на пораката за Собранието на поглаварите во 1992 година.
Во секоја од овие околности задачата беше иста: да им се помогне на Црквите да најдат зборови што можат заеднички да ги изговорат.
Конечно, во март 2014 година, поглаварите на автокефалните Цркви во Фанар се согласија Соборот конечно да се одржи.
Митрополитот Јован беше многу повеќе од обичен учесник во овој процес: тој беше една од неговите движечки сили.
Назначен од Вселенскиот патријарх да претседава со Предсоборската подготвителна комисија, тој помогна различните позиции на Црквите да се преточат во текстови што сите би можеле да ги прифатат.
Постапката беше макотрпна: се собираа забелешки, се утврдуваа согласувањата и несогласувањата и текстовите се ревидираа сè додека не се постигнеше консензус.
Неговиот сопствен извештај завршува со извикот:
δύναται νά φαντασθῇ τις περί πόσον ἐπιπόνου ἔργου πρόκειται!
Односно:
„Човек може да замисли колку макотрпна работа е ова!“
Ќе ги следам двете половини од мојот наслов: најнапред неговата визија, а потоа нејзиното испитување во соборната сала.
Се потпирам врз објавените Акта, врз неговиот извештај од август 2015 година пред Собранието на Вселенскиот престол, врз неговите извештаи за подготвителната работа на Соборот и врз неговите рачно напишани белешки за една од најтешките расправи на Соборот.
Таа расправа се однесуваше на прашањето дали Православната црква може другите христијански заедници да ги нарекува „Цркви“ — прашање што има особено значење и во ова друштво.
Неговите работни белешки содржат три аргументи што ги подготвил, но не ги употребил. Можеби токму тие се аргументите што ова собрание најмногу би сакало да ги слушне.
Ќе дојдеме и до нив.
Прв дел — Богословската визија
За митрополитот Јован, заедницата му припаѓа на самото битие на Црквата.
Секое локално евхаристиско собрание го пројавува Телото Христово, но оваа полнота не значи самодоволност.
Епископот кој претседава носи одговорност за заедницата со целата Црква.
Во своето воведно обраќање на Четвртата предсоборска конференција во јуни 2009 година, тој јасно ја изнесува оваа мисла: единството е дар на благодатта, но за него мора да се води грижа.
Потсетувајќи на предупредувањето на патријархот Вартоломеј, тој инсистира дека автокефалноста не смее да се претвори во автокефализам — како секоја Црква да може да дејствува без оглед на другите.
Затоа, свикувањето на Соборот само по себе беше богословска задача.
Уште од својата студија за соборните структури од 1968 година, тој се занимаваше со едно централно прашање: како еден Собор може да врши власт, а притоа да не стои над локалната Црква?
На Крит повторно ќе се наврати на тоа прашање.
Педесетница и итноста на собирањето
Отворајќи ја Четвртата предсоборска конференција во јуни 2009 година, митрополитот Јован започнува со Педесетница и со богослужението кое делегатите го споделиле.
Духот ја собира Црквата, но делегатите сепак мора да слушаат, да расправаат и да одлучуваат.
Постојаните одложувања отвораа болно прашање: може ли Православието да се собере и заеднички да дејствува?
Соборот требаше да го направи видливо единството кое веќе е дадено во Христа, но неуспехот да се соберат можеше да го замагли тој дар.
За Јован Пергамски, заедницата носи одговорност: Црквите не можат да исповедаат единство, а бескрајно да го одложуваат заедничкото дејствување што тоа единство го бара.
Дијаспората и локалната Црква
Дијаспората овој предизвик го направи конкретен.
Во еден ист град, православните заедници припаѓаа на преклопени јурисдикции оформени од националните истории.
Јован го споредуваше ова со принципот „еден епископ на едно место“: епископот ја обединува локалната Црква над етничките и општествените разлики.
Културното наследство е важно, но тоа не може да го оправда црковното разделување.
Бидејќи непосредно решение не можеше да се постигне, конференцијата ги усвои Епископските собранија како средство што треба да им помогне на епископите заеднички да дејствуваат.
Ова беше преодно решение и заедничко достигнување, изградено врз претходната работа.
Сепак, извештајот на делегацијата исто така бележи стратегии за унапредување на позицијата на Патријаршијата.
Богословските убедувања и институционалните интереси беа испреплетени.
Првенството и границите на согласноста
Автокефалноста отвори уште потешко прашање.
Комисиите со кои Јован претседаваше во 2009 и 2011 година постигнаа напредок околу согласноста на Мајката Црква, сеправославната согласност и прогласувањето од страна на Вселенскиот патријарх.
Но согласноста пропадна околу прашањето кој ќе го потпишува томосот и на кој начин.
Потписите може да изгледаат како ситница.
Но овде тие отворија фундаментално прашање: кој зборува и дејствува во име на сите?
Црквите можеа да ја потврдат заедницата без да се согласат како институционално да ѝ дадат форма.
Сепак, сите четиринаесет Цркви учествуваа во ревидирањето на подготвителните документи, вклучително и оние кои подоцна не присуствуваа на Крит.
Подготовката, всушност, собра повеќе Цркви отколку самиот Собор.
До август 2015 година, извештајот на митрополитот Јован пред Собранието на Вселенскиот престол веќе звучеше како предупредување: Црквите мора да се соберат подготвени да слушаат и повторно да ги преиспитаат своите позиции.
Инсистирањето на едногласност можеше да ѝ овозможи на една единствена Црква да ги блокира сите останати.
Но неговата загриженост беше поширока од самата процедура: Собор преокупиран со внатрешните прашања можеше да не успее да му проговори на светот.
Такви беа влоговите кога подготовката премина во самиот Собор на Крит.
Втор дел — Соборниот придонес
Неговата позиција и правилата во салата
На Крит претседаваше патријархот Вартоломеј, а митрополитот Јован беше дел од делегацијата на Вселенската патријаршија.
Неговото влијание се темелеше врз неговиот богословски авторитет и долгогодишното искуство во подготовката.
Учествуваа десет Цркви.
Антиохиската, Руската, Бугарската и Грузиската црква отсуствуваа.
Правилата ја обликуваа секоја расправа.
Секоја автокефална Црква имаше еден глас, а измените бараа едногласност.
Затоа не беше доволно да се убеди мнозинството: мораше да се согласи секоја Црква.
Јован Пергамски веќе предупредуваше за тешкотиите.
Десет месеци претходно, обраќајќи се пред Собранието на Вселенскиот престол, отворено зборуваше за состаноците со кои претседавал.
Премногу често, делегатите доаѓале решени да ја бранат позицијата на својата Црква,
ἐνίοτε διά τῆς ἀσκήσεως τῆς ἀρνησικυρίας
односно, „понекогаш преку користење на правото на вето“, наместо подготвени да слушаат и повторно да ги преиспитаат своите ставови.
Според него, токму од таквиот менталитет произлегол и принципот на консензус: Русија инсистирала на него, додека Ерусалим и Цариград го претпочитале канонскиот принцип:
ἡ ψῆφος τῶν πλειόνων κρατείτω
односно:
„Нека преовладува гласот на мнозинството.“
На приговорот дека овој принцип се однесувал само на избори, тој одговарал дека тоа историски не може да се одржи — на Никеја, во Цариград, на Халкидон и на Шестиот вселенски собор постоеле малцинства кои останале во Соборот, но биле надгласани и во догматски прашања.
Едногласноста беше вреден идеал, велеше тој, но таа ѝ овозможуваше на една Црква да ја блокира секоја одлука.
«Ἡ ἀρχή τῆς ὁμοφωνίας ἀποτελεῖ, βεβαίως, ἰδεατήν καί ἐπιθυμητήν ἐπιδίωξιν, ἀλλ’ ἐν τῇ πράξει σημαίνει ὅτι μία καί μόνον Ἐκκλησία δύναται νά ἀναστείλῃ καί παρεμποδίσῃ τήν λῆψιν οἱασδήποτε ἀποφάσεως.»
Односно:
„Принципот на едногласност, секако, претставува идеална и посакувана цел, но во практика значи дека една единствена Црква може да го запре и да го попречи донесувањето на каква било одлука.“
Долгата подготовка и застојот околу автокефалноста веќе ја покажале цената.
Тој ги именуваше и последиците: должината на подготовките и застојот околу автокефалноста и диптисите.
Така, човекот што влезе во таа сала со глас, но без право на гласање, однапред и јавно кажа дека правилото според кое ќе мора да работи е производ на болеста што се обидувал да ја излекува.
Сепак, тој ја прифати дисциплината на работењето во рамките на тие правила.
Исто така, инсистираше дека соборниот живот бара, понекогаш, да се повлечеме кога собранието не го споделува нашиот став.
Несогласувањето не мора да значи одбивање да се потпише.
Тука беше личната цена на заедницата: да се прифати заедничката одлука дури и кога таа не ги исполнува целосно нечии убедувања.
На Крит, тој принцип ќе го стави на испит и самиот него.
Пред да преминам на расправите, дозволете ми да потсетам и на нешто што Актите не можат целосно да го доловат: неговиот хумор.
Еден епископ, кој особено често го критикуваше Јован, редовно ги започнуваше своите излагања со зборовите:
„Го сакам и го почитувам митрополитот Јован…“
На крајот, Јован не можеше да одолее и го праша:
„Зошто секогаш чувствувате потреба да ја изразите својата љубов и почит кон мене пред да почнете да ме критикувате?“
Тоа беше момент на леснотија среде сериозните несогласувања.
Пред овие епископи сè уште имаше пет дена расправа — и заедничка молитва.
Јазикот за човечката личност
Една расправа ја донесе богословската визија на Јован директно во соборната сала.
Митрополитот Јеротеј Навпактски ја оспори употребата на терминот „личност“ за човечките суштества, тврдејќи дека тој поим треба да биде резервиран за божествените ипостаси — Отецот, Синот и Светиот Дух.
Јован најнапред ја врати расправата кон задачата што била пред нив: Соборот требаше да го избере јазикот на својот документ, а не да ја реши целата историја на еден богословски термин.
Но влогот беше голем.
„Терминот ‘личност’ е многу важен“, инсистираше тој. „Не можеме да го анатемисаме овој термин.“
За него, „човечко суштество“ и „личност“ изразуваа различни димензии на нашето постоење.
Ова особено беше важно во дијалогот со науката.
Тој предупреди против сведување на човечкото постоење на чисто биолошко постоење: како Црквата би можела да ја брани светоста на човечкото битие ако се откаже од јазикот преку кој ја изразува таа светост?
Во текст упатен кон поширокиот свет, „личност“ беше збор кој заслужува да биде објаснет и одбранет.
Погрешната употреба, продолжи тој, е причина еден поим да се појасни, а не да се напушти.
Потоа се повика на авторитетот што го наведувал и неговиот противник: старец Софрониј.
Самиот Софрониј го употребувал зборот „личност“, забележа Јован,
κατά κόρον
односно — изобилно.
Прашањето, значи, беше како на тој поим да му се даде вистинската содржина.
Тој се повика и на ставот на Флоровски дека концептот на личноста е најголемиот придонес на светоотечкото богословие кон светот.
Неговата главна грижа беше способноста на Црквата да зборува надвор од сопствените ѕидови.
Стравот од навлегување во философијата не смее да го спречи дијалогот со науката и современата мисла.
Во спротивно, предупреди тој:
„Можеме да водиме дијалог со никого, освен со некои богослови меѓу нас самите.“
Претседавачот му се заблагодари „за философските и богословските појаснувања“.
Потоа зборуваше митрополитот Максим Силивриски:
„Се согласувам со Неговото Високопреосвештенство Пергамски.“
Црквата на Грција го повлече својот предлог.
Соборот го задржа терминот.
Тоа беше значајно достигнување, но неговото значење треба да се каже прецизно: Соборот не ја прифати целата теологија на Јован за личноста.
Тој само го задржа овој јазик како достапен за Црквата, оставајќи неговото значење и неговите граници да бидат предмет на понатамошна расправа.
Тој го одбрани и самиот збор и можноста за дијалог.
Постот и Царството што доаѓа
Патријархот побарал кратки излагања и да нема дополнителни светоотечки цитати.
Митрополитот Јован го пофали документот за постот како сеопфатен и како текст на кој не му недостига ништо суштинско.
Но тој изнесе една богословска забелешка: во текстот постот беше опишан како образ на животот во идниот век.
„Ова ме вознемирува“, рече тој.
Црквата го прекинува постот токму тогаш кога го празнува Воскресението.
А нејзиниот најполн образ на вечниот живот е Божествената литургија.
Може ли затоа еден Собор самиот пост да го претстави како образ на Царството што доаѓа?
Одговарајќи на прашање од салата, тој уште повеќе ја прецизираше мислата: христијанскиот пост завршува.
Неговата крајна цел го надминува самиот пост.
Ако Велигденскиот пост не преминеше во радоста на Воскресението, христијанското подвижништво би ја изгубило својата смисла.
Во ова кратко излагање јасно се појави една централна идеја на неговото богословие: постот е важен, но неговото значење го разбираме преку празникот кон кој тој води.
Царството што доаѓа му дава смисла на подвигот во сегашноста.
Епископот Иринеј Бачки го поддржа и дополнително го разви неговиот аргумент.
Патријархот ја заврши расправата со блага забелешка: за среќа, Соборот се одржувал во седмицата по Педесетница (Духовден), кога не се постело ниту во среда ниту во петок.
Самиот календар понуди илустрација на аргументот на Јован.
Усвоениот текст го изостави спорниот израз.
Неговата интервенција упатува кон тој исход, иако самото изоставување не може да докаже на кој начин конечно било утврдено формулирањето.
Нарекувањето на другите христијани „Цркви“
Најдолготрајната контроверзија на Соборот се однесуваше на навидум едноставен збор: можат ли православните христијани другите христијански заедници да ги нарекуваат „Цркви“?
Јован го определи ова како главен проблем пред Соборот.
Тој забележа дека една одамна прифатена употреба во последно време станала спорна.
Затоа тој презел макотрпно истражување на изворите.
Тој претстави впечатлива низа сведоштва, и тоа од луѓе кои биле противници на Рим.
Валсамон, кој пишувал по расколот, и понатаму го нарекувал Рим „Црква“.
Генадиј Схолариј, жесток противник на унијата со Рим, им наложил на монасите од Синај да им го даваат на Латините антидорот (нафората), односно благословениот леб,
„зашто тие се христијани“.
Соборот од 1484 година, кој ја отфрлил Фирентинската унија, ги примал преку миропомазание, а не преку повторно крштевање.
И Посланието од 1848 година повеќепати зборува за „Црквата на Рим“.
Потоа следеше прашањето кое овој историски доказ го доведе до кулминација:
„Ако Римската црква не беше Црква, нашата сопствена Црква сигурно ќе мораше да избере епископ на Рим во текот на сите овие векови.“
Тој ја призна и основната богословска тешкотија: како можеме да ја исповедаме едната Црква, а истовремено другите да ги нарекуваме „Цркви“?
Тоа прашање бара сериозно разгледување.
Но фактот дека сè уште не било решено не му дава право на Соборот да избрише илјада години црковна употреба.
Неговиот предизвик стана директен:
„Дали сите тие грешеле? … Тогаш нека одлучи овој Собор: кој и да го употребувал овој термин — нека биде анатема! … Зар Светиот Дух дури сега почна да дејствува во Црквата? Зошто толку доцна?“
«Ἔσφαλλον ὅλοι αὐτοί; … ἀνάθεμα ἔστω! … Τώρα ἔπνευσε τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιον εἰς τὴν Ἐκκλησίαν; Διατί μὲ τόσην καθυστέρησιν;»
Актите ја забележуваат реакцијата со еден збор:
Аплауз.
Неговиот аргумент заслужува внимание, особено во ова собрание.
Тука тој го бранеше терминот повикувајќи се на самото православно Предание.
Оние кои сакаа да го отстранат мораа да објаснат зошто јазикот на нивните сопствени претходници повеќе не е прифатлив.
Аргументите што останаа неизговорени
Седум листови необјавени рачно напишани белешки, пронајдени во неговата архива, откриваат колку внимателно Јован се подготвувал за оваа расправа.
Со нумерирани фусноти, прецизни референци и упатувања кон прилог со целосни писма, тие претставувале значително досие.
Тие ги содржат и прашањата со кои неговото излагање достигна кулминација: дали сите негови претходници грешеле? Зар Светиот Дух дури сега почна да дејствува во Црквата?
Она што во Актите звучи спонтано, всушност било однапред подготвено.
Но три впечатливи пасуси од овие белешки не се појавуваат во неговото запишано излагање.
Флоровски ги опишува двете Цркви како:
„сијамски близнаци“
при што ниту една не може да умре без да ја загрози другата.
Кармирис ги нарекува Православието и Рим:
„двете половини на древната Католична Црква“.
А Марко Евгеник му се обраќа на папата Евгениј во Ферара:
„Прими ги, пресвети оче, твоите деца кои доаѓаат од далечниот Исток; прегрни ги оние кои долго време биле разделени и кои прибегнаа во твоите прегратки.“
Јован ги препишал овие зборови и додал извичник.
Првите два цитати можеле да предизвикаат обвиненија за „теорија на гранките“ — идејата дека разделените Цркви се гранки на една Црква.
Третиот открива неочекувано топло обраќање кон еден папа од страна на човек кој се почитува како голем противник на унијата со Рим.
Јован ги имал подготвени сите три пасуси.
Но во соборната сала го ограничил својот аргумент на утврдената православна употреба и на последиците од нејзиното отфрлање.
Не можеме да знаеме зошто ги оставил неизговорени.
Можеби причината била само времето.
Но контрастот укажува на внимателно расудување: тој ги употребил доказите кои најдиректно одговарале на одлуката што била пред Соборот, оставајќи ги поголемите прашања отворени.
Ова се трите пасуси што ги ветив на почетокот.
Тие останаа во неговите белешки во 2016 година.
Десет години подоцна, на што би можеле тие да нè повикаат заеднички да размислуваме?
Размената: петок навечер, сабота наутро
До половина по седум во петокот навечер, Соборот западнал во ќор-сокак околу параграфот 6.
Патријархот предупредил дека дури и целоноќна седница можеби нема да го реши проблемот.
Тој предложил комисија за составување на текст, во која би биле вклучени митрополитот Пергамски и митрополитот Навпактски, додавајќи со малку хумор:
„Нема да зборуваат ниту за ‘човек’, ниту за ‘човечката личност’, туку за прашањето што е пред нас.“
Салата аплаудирала.
Размената што следувала покажува двајца луѓе кои четириесет години работеле заедно и сега јавно управувале со криза.
Јован му се заблагодарил на патријархот што го избрал за:
„оваа не баш пријатна задача“,
но предложил дека Кипарската црква веќе понудила можен излез.
Вселенскиот патријарх:
«Ἄρα δέν θά ξενυχτήσετε.»
„Значи, нема да останете будни цела ноќ.“
Кипарскиот амандман го задржувал зборот „Цркви“, но „други“ го заменувал со „инославни“.
Патријархот ја поддржал неговата историска основа: дури и Отците и Соборите кои остро му се спротивставувале на Рим го нарекувале „Црква“.
Зошто сега тој збор би требало да стане непремостлива пречка?
Кога расправата продолжила, Јован го потсетил претседавачот дека не го довршил својот говор:
«Εἶχον τόν λόγον καί διεκόπην. Ἐάν δοθῇ ὁ λόγος καί εἰς ἄλλους δέν θά ὁλοκληρώσω ἐκεῖνο, τό ὁποῖον ἤθελον νά εἴπω.»
Пергамски:
„Го имав зборот и бев прекинат. Ако им се даде збор и на други, нема да можам да го довршам она што сакав да го кажам.“
Вселенскиот патријарх:
«Συγγνώμην. Νά ὁλοκληρώσετε.»
Односно:
„Се извинувам. Ве молам, довршете.“
Јован тврдел дека изразот „инославни“ ја решава загриженоста без другите Цркви да ги изедначи со едната, света, соборна и апостолска Црква.
Потоа тој јасно кажал што е доведено во прашање:
„Овој Собор не може да го прекине историскиот континуитет. Сите ќе кажат дека Светиот и Велик собор се собрал само за да престанеме да ги нарекуваме Цркви оние кои дванаесет века сме ги нарекувале ‘Цркви’.“
«Δέν εἶναι δυνατόν ἡ παροῦσα Σύνοδος νά φθάσῃ εἰς τό σημεῖον νά διακόψῃ τήν ἱστορίαν. Ἐκεῖ θά σταθοῦν ὅλοι, λέγοντες ὅτι ἡ Ἁγία καί Μεγάλη Σύνοδος ἔγινε μόνον καί μόνον διά νά παύσωμεν νά λέγωμεν Ἐκκλησίας ἐκείνους, τούς ὁποίους ὠνομάζομεν «Ἐκκλησίας» ἐπί χίλια διακόσια ἔτη.»
Тој можел да го прифати кипарскиот амандман, рече тој.
Одлуката сега зависела од Црквата на Грција.
Ако таа се согласи, нема да биде потребна комисија — и сите ќе можат мирно да ја поминат ноќта.
Тој понудил излез преку предлог што веќе бил пред Соборот.
Неговото прифаќање зависело од самите Цркви.
Во саботата наутро, архиепископот Јероним ја претставил формулацијата на самата Црква на Грција.
Јован ја прочитал наглас и одговорил:
«Βεβαίως, ἐξασθενεῖ πολὺ τὸ ἀρχικὸν κείμενον. Θὰ ἔλεγον, πρὸς χάριν τῆς ἐπιτεύξεως συναινέσεως, ὅτι θὰ ἠδυνάμεθα νὰ τὸ δεχθῶμεν.»
Односно:
„Секако, ова во голема мера го ослабува првичниот текст. Би рекол дека, заради постигнување согласност, би можеле да го прифатиме.“
Тука беше дисциплината што тој ја застапуваше во 2015 година, сега применета јавно.
Тој ја именуваше цената и ја прифати.
Постигнувањето согласност не значеше дека секој компромис е исправен; неговиот одговор покажува дека тој ја оценил оваа формулација како доволна за заедничка одлука, и покрај нејзините ограничувања.
Патријархот ѝ се заблагодарил на Црквата на Грција и на нејзината делегација, ја опишал тешкотијата како нешто „што сите го имавме“ и преминал на параграфот 7.
Црквата која го покренала приговорот помогнала да се овозможи договорот.
Крит измерен според надежта на Зизиулас
Што исполни Крит?
Тој ги собра Црквите што учествуваа во заедничко богослужение и заедничко разгледување на прашањата.
Јован помогна во неговата подготовка, ги обликуваше неговите расправи и ја прифати дисциплината на заедничките одлуки.
Но отсуството на четири Цркви ја остави неговата поголема надеж неисполнета.
Пред крајот на својот живот, тој приватно рекол:
„Целиот наш живот се боревме за сеправославен собор на кој ќе се собере целата Православна црква и ќе го покаже своето единство; за жал, не успеавме.“
Јавно, сепак, инсистираше и на тоа дека првото достигнување на Крит е самиот факт што Соборот се одржал — и дека епископите што биле присутни заедно ја служеле Евхаристијата.
И двете оценки се важни.
Тој можеше да препознае вистински чин на заедништво, а истовремено да жали што собирот останал нецелосен.
Неговата благодарност и неговото разочарување произлегуваа од истото убедување: единството на Црквата мора да стане видливо во нејзиниот живот.
Тоа убедување е неговиот траен предизвик за нас.
Заедницата мора да го обликува начинот на кој Црквите се собираат, се слушаат и одлучуваат.
Неговото прифаќање на несовршена формулација покажува што бара тоа; неговото разочарување нè потсетува колку многу останува недовршено.
Да му оддадеме чест значи да го преземеме прашањето што тој ни го остава:
Како единството што го примаме во Евхаристијата може да стане заедничка одговорност за целата Црква?
На Крит, тој помогна тоа убедување да се преточи во практика.
Задачата продолжува.
Ви благодарам!
