Во својата студија објавена на Public Orthodoxy, теологот д-р Дејвид Хејт-Стаде од Универзитетот во Виена го истражува значењето на поимот „верност кон Светите канони“ во Православната црква — прашање кое често се споменува, но ретко се анализира длабински.
Авторот потсетува дека Светите канони се суштински дел од православниот идентитет. Секој томос на автокефалност (самостојност) издаден од Вселенската патријаршија, уште од XIX век, нагласува дека новооснованите помесни цркви треба да бидат управувани „во согласност со Светите канони“. Дури и државните закони во земји како Грција и Финска го вградуваат овој принцип во своите уставни рамки, каде што Православната црква има статус на јавна институција.
Од Византија до современото право
Хејт-Стаде потсетува дека уште Седмиот вселенски собор (787 г.) барал епископските кандидати да ги знаат Псалмите напамет, да го живеат Евангелието, но и „често да ги читаат Светите канони“.
Исто така, Соборoт во Труло (691 г.) не само што ги потврдил претходните канони, туку донел и нови 102 канони кои во некои случаи ги измениле старите — на пример, воведувајќи задолжителен безбрачeн живот за епископите или менувајќи правила за одржување на помесни синоди.
Ова покажува дека уште во Византија црквата разбрала дека верноста кон каноните не значи нивна статичност, туку постојано толкување според духот на верата и околностите.
Две клучни прашања на канонското право
Авторот идентификува два суштински аспекти:
(a) што значи на дело да се биде верен на Светите канони, и
(b) кога и како законите можат да престанат да важат (cessation of law).
Во грчката правна практика постојат четири толкувања:
Радикалното гледиште – дека сите Свети канони имаат сила на државен закон (утопија, според авторот).
Ограниченото гледиште – дека тие важат само за догматски прашања, а државата може да уредува административни аспекти.
Симболичното гледиште – дека споменувањето на каноните во уставот означува само духовно единство со Вселенската патријаршија.
Најреалното гледиште – дека каноните ја штитат доктрината и институционалната структура на Црквата, но не секоја дисциплинарна норма.
Кога законот престанува да важи
Авторот нагласува дека низ историјата, локалните и вселенските собори често укинувале претходни канони, особено кога тие веќе не одговарале на животната реалност на Црквата.
Познатиот српски канонист Никодим Милаш (1905) тврдел дека само собор со еднаква или поголема власт може да укине канон од Вселенски собор. Но, Хејт-Стаде забележува дека искуството го побива тоа: обичајот, пастирската потреба и локалниот контекст често имаат поголема сила од буквата на законот.
Пример: канонот 69 од Соборот во Труло забранува на лаиците да влегуваат во олтарот — но денес, во сите православни цркви, постојат лаички олтарски помошници. Тоа е доказ дека духот на каноните е поважен од нивната буква.
Современото православно гледиште
Современиот византист Пантелејмон Родопулос формулира рамнотежа: синодот на една автокефална црква може, во исклучителни околности, да измени или укине дури и канони од вселенски собори, сè додека тоа не допира во православниот догмат и основните институции.
Така, верноста кон Светите канони, според Хејт-Стаде, не значи слепо држење до минатото, туку чување на верата и суштинските структури на Црквата, при што локалниот епископ и синод имаат слобода да воведат нови одредби „за општото добро и спасението на душите“.
Статијата завршува со мислата дека вистинската верност кон Светите канони не е ропство на буквата, туку верност кон Духот – кон верата, љубовта и живата традиција на Црквата што ги преобразува сите времиња.
Автор: д-р Дејвид Хејт-Стаде, постдокторант по источна христијанска теологија на Универзитетот во Виена
Извор: Public Orthodoxy – What Does It Mean to Uphold the Holy Canons? (12 септември 2025)
