Нов поглед кон една спорна категорија
Во православните, но и во пошироките христијански кругови, поимот „теологија на ослободувањето“ често е обременет со стереотипи. За некои, тој претставува синоним за теолошки редукционизам, политизиран христијански говор со марксистичка матрица и недоволно вкоренување во Преданието. За други, особено надвор од православниот свет, владее впечаток дека Православието е рамнодушно кон социјалната неправда, затворено во мистичен индивидуализам и без чувствителност за конкретните историски страдања на потиснатите и обесправените.
Но, современите сериозни православни теолошки дебати покажуваат дека оваа слика е поедноставена и неточна. Критиката на западната (католичка и протестантска) теологија на ослободувањето во православните кругови ретко е целосно одбивна. Напротив, многу православни мислители настојуваат да ги препознаат и прочистат моралните и библиските интуиции што стојат во нејзината основа, истовремено дистанцирајќи се од нејзините философски и идеолошки претпоставки.
Во таа смисла, би било погрешно православната дебата за теологијата на ослободувањето да се сведе само на проценка на „западни“ модели. Таквиот пристап имплицитно претпоставува дека Православието нема сопствена теологија на ослободувањето, освен во општи и апстрактни формулации дека целото христијанско спасение е, во крајна линија, ослободување преку Воплотувањето, Крстот и Воскресението на Христос.
Наспроти тоа, современи православни мислители укажуваат дека и древната и современата православна мисла се длабоко проникнати со грижа за прашања што стојат во сржта на теологијата на ослободувањето: сиромаштијата, неправдата, политичкото потчинување, достоинството на човекот и односот меѓу слободата и светоста. Како што забележува Пантелис Калајцидас, иако Православието не развило формална „политичка теологија“ во радикално ослободителна смисла, тоа не значи дека ослободителните интуиции се отсутни од неговото Предание.
Доколку под „теологија на ослободувањето“ подразбираме строго дефиниран систем со јасно артикулирани метафизички и епистемолошки претпоставки – како „привилегираната перспектива на потиснатите“, „преференцијалната Божја опција за сиромавите“ или нераздвојноста меѓу спасението и историскиот процес – тогаш навистина ќе биде тешко да најдеме православен еквивалент во академска форма. Но, доколку го прошириме светогледот и го насочиме вниманието кон „теологијата која се живее“ на православните заедници, ќе се открие една органска, преданиска и длабоко вкоренета православна теологија на ослободувањето.
Ова особено станува видливо во контекстите на Источниот Медитеран и пошироко, каде православните христијани со векови живееле под услови на освојување, империјална доминација и колонијална експлоатација. Во таквите средини, теолошкото искуство природно воспоставува врска меѓу политичкото ропство и духовното заробеништво, меѓу слободата и светоста, меѓу ослободувањето и обожението.
Иако поимот „теологија“ во строгата аскетско-патристичка смисла се однесува на плод на очистување, просветлување и обожение – поради што само мал број светители го носат насловот „Богослов“ – сепак, невозможно е да се игнорира богословското значење на теолошките интуиции што циркулираат во конкретните култури и заедници. Прашањето, затоа, не е првенствено дали Православието институционално „одобрило“ теологија на ослободувањето, туку дали таа веќе дејствува во неговото живо Предание.
Еден од клучните извори за разбирање на оваа жива теологија е православната хагиографија. Житијата на светителите, нивните икони, празници, чудеса и култови, не се само побожна литература, туку носители на длабоко теолошко и социјално значење. Светителите се доживуваат како живи икони на слободата, како застапници на потиснатите и како богоносни фигури што директно интервенираат во историјата.
Во услови на политичко и етничко потчинување, светителите честопати се разбираат како небесни сојузници на ослободителните стремежи на народот. Тие не само што ја легитимираат борбата против неправдата преку примерот на својот живот, туку, во народното богословие, активно дејствуваат за ослободување на заробените и угнетените.
Таков е примерот на Свети Георгиј – великомаченикот, змејоборецот и „ослободителот на заробените“ – чиј култ во Кипар и други постколонијални православни средини создава богата мрежа на значења во кои политичкото ослободување се доживува како пројава на Божјата волја. Хагиографијата на Свети Георгиј овозможува страдањето да не биде доживеано како бесмислено, туку како простор на надеж и божествена солидарност.
Препознавањето на хагиографијата како носител на неформална православна теологија на ослободувањето носи важни придобивки. За православните христијани, тоа значи подлабоко разбирање на богословската тежина на народната побожност и на секојдневната теолошка рефлексија. За поширокиот христијански свет, тоа отвора нови можности за екуменски дијалог, во кој православното поимање на светоста како слобода од „властите и началствата на овој свет“ може да биде драгоцен придонес.
Сепак, оваа перспектива не е без опасности. Историјата покажува дека ослободителните движења лесно можат да се изродат во етнонационалистички и етнофилетистички идеологии, во кои светоста се пренесува врз земјата, државата и народот. Затоа, православната теологија инсистира дека секое историско ослободување е делумно и привремено, и дека вистинската слобода секогаш мора да биде придружена со духовно покајание и самокритика.
Како што потсетува православната есхатолошка перспектива, ниту една историска победа не е конечна. Секој автентичен чин на ослободување може да биде икона и предвкус на Воскресението, но кога ќе стане идол, тој неминовно се претвора во нов облик на ропство.
Автор: д-р Арон Т. Холандер
Извор: publicorthodoxy.com
