На карпестите брегови на Преспанското Езеро, каде што водата се допира со облаците, и каде што севкупниот шум исчезнува во тишината, стојат скриените светилишта од минатото — пештерните цркви на Преспа. Тие се не само ретки архитектонски форми, туку и духовни засолништа создадени од монаси кои го избрале безмолвието наместо световниот живот.
Благовештение – Голомбоц (Глобочени), Албанија
Во карпите над селото Глобочени се наоѓа пештерната црква „Благовештение“, датирана во XIV–XV век. Внатрешноста некогаш била целосно осликана, а околу параклисот се распослани келиите на монасите. Денес се видливи само избледените контури на светителите, но местото и понатаму ја задржува својата тивка духовност.
Испосницата на Архангелите – Зарошке (Зарновско), Албанија
Неколку километри понатаму, во карпите кај Зарошке, се наоѓа испосницата „Архангели“. И таа потекнува од истиот период и сведочи за монасите-исихасти кои ја практикувале непрекинатата Исусова молитва. До светилиштето се стигнува преку стрмни карпи и скали издлабени во каменот — патека што ја открива строгоста на нивниот подвиг.
Пресвета Богородица – Остров Мал град, Албанија
Во срцето на езерото, на островчето Мал град, во 1369 година кесарот Новак и сопругата Калија ја подигнале црквата „Пресвета Богородица“. Вградена во самата пештера, со високовредни фрески, таа претставува едно од најубавите дела на византиската уметност во регионот. Каменот и светилиштето овде се споени во едно цело.
Богородица Милосрдна – Преспа, Грција
На јужниот брег, под монументална карпа, се наоѓа пештерната црква „Панагиа Елеуса“ („Богородица Милосрдна“), основана во 1409/1410 година од монасите Савва, Јаков и Варлаам. Фреските се дело на јеромонахот Јоаникиј. Над влезот, Богородица и денес го „благословува“ езерото, а до црквата може да се стигне исклучиво по вода, со чамец од Псарадес.
„Микри Аналипсија“ – Малото Вознесение
Во близина на Псарадес се издига уште една испосница од XV век — „Микри Аналипсија“. Заедно со Панагија Елеуса и „Метаморфоси“, таа создава духовен појас на преспанските пештерни светилишта кои некогаш биле дел од живи монашки заедници.
Светилиштата што молчат, а сведочат
Пештерните цркви на Преспа не се само дел од историјата. Тие го носат духот на едно време кога луѓето го барале Бога во длабочината на тишината. Избледените фрески, камените ѕидови и мирот на езерото раскажуваат за вековната усно пренесена духовност на регионот.
Денес, овие свети места се соочуваат со опасност од заборав и распаѓање, но и со надеж — надеж дека преку конзервација, љубов и научно внимание ќе продолжат да живеат. Преспа, навистина, е мала Света Гора на Балканот: простор каде што езерото го одразува небото, а карпите го чуваат вечниот шепот на молитвата.
Извори: 1. Paissidou, Melina (Academia.edu) – научна студија за ермитажот „Панагија Елеуса“ и духовниот карактер на преспанските пештерни цркви (14–15 век). 2. Visit Prespes (Грција) – официјален опис на „Панагија Елеуса“, со годината 1409/10 и имињата Савва, Јаков, Варлаам и јеромонах Јоаникиј. 3. European Heritage Volunteers (2023) – извештај за пештерните цркви кај Голомбоц и Зарошке (Албанија), нивната состојба и потребата од конзервација. 4. European Heritage Times (2024) – текст за островот Малиград и црквата „Св. Богородица“ (1369 г., кесар Новак и Калија). 5. Wikipedia – Glloboçen – основни податоци за црквата „Благовештение“ во Голомбоц. 6. Prespa Park Management Plan (Грција, 2019) – спомнати се пештерните светилишта достапни само по вода (Елеуса, Метаморфоси, Микри Аналипсија).
