Во последните години, а особено во 2026 година, сè поочигледен станува еден процес што ретко се именува директно: карневалските и пагански обичаи сè почесто се врзуваат токму за Прочка, денот што во православната традиција има длабока духовна и покајна смисла. Наместо тишина, прошка и внатрешна подготовка за Великиот пост, јавниот простор во многу градови и села се исполнува со маски, дефилеа, огнови, музика и спектакл.
Важно е веднаш да се каже: проблемот не е во фолклорот како таков. Проблемот е во времето, во симболиката и во пораката. Прочка не е „датум погоден за карневал“, туку духовен праг – ден кога христијанинот е повикан да побара и да даде прошка, да се помири и свесно да влезе во најстрогиот и најдлабок период од црковната година.
Каде и како се поврзува карневалот со Прочка?
Денес, низ цела Македонија, гледаме повеќе карневали и маскирања што се одржуваат токму за Прочка или во деновите непосредно околу неа:
– Во Прилеп се одржува т.н. „Карневал Прочка“, со организирани дефилеа и маскирања на самиот ден на празникот.
– Во Струмица, Струмичкиот карневал кулминира веднаш по Прочка (покладниот вторник), но целата манифестација е јасно врзана за покладниот период.
– Во селото Љубанци маскирањето е директно поврзано со Прочка како „обичај“.
– Во Кучевиште се одржува обредот „Сурети“, исто така за Прочка, со јасни маски и ритуални форми.
– Во Крива Паланка се организира манифестацијата „Сусурига“, со маскирање и огнови во пресрет или на самиот ден на Прочка.
(Свесно не се спомнува Вевчанскиот карневал, бидејќи тој се одржува за Василица и не е врзан за Прочка, што само ја потврдува тезата дека карневал ≠ Прочка по дефиниција.)
Дали ова е православна традиција?
Одговорот е јасен: не.
Во православната духовност, периодот пред постот не е време за „последна забава“, туку за внатрешно трезвеење. Прочка е ден на лице-в-лице средба со другиот, без маска. Карневалот, по својата суштина, прави токму спротивното:
– маска наместо лице,
– бучава наместо тишина,
– колективна еуфорија наместо лична одговорност.
Нивната поврзаност е календарска, не духовна. Тие се случуваат во ист период, но носат спротивни пораки.
Како дојде до ова мешање?
Голем дел од овие „традиции“ не се древни, туку реинтерпретирани или создадени во периодот на комунизмот, кога верата беше системски потисната од јавниот живот. Тогаш се создаваа заменски ритуали: обичаи без Бог, празници без покајание, колективни веселби наместо духовна заедница.
Комунизмот не ги укина сите обичаи – ги испразни од смисла и ги препакува. Маската беше прифатлива. Прошката – не. Огнот како спектакл – да. Огнот како духовен симбол – не.
Со текот на времето, тие празни форми почнаа да се доживуваат како „автентична традиција“, а нивната вистинска генеза ретко се преиспитува.
Зошто ова ни е прифатливо денес?
Затоа што карневалот не бара ништо од човекот.
Прочка бара сè: понизност, простување, промена.
Кога духовната содржина ќе се повлече, формата ја зазема сцената. И кога Црквата молчи или зборува административно, карневалот зборува гласно, шарено и медиумски привлечно.
Заклучок
Проблемот не е што постојат карневали.
Проблемот е што ја окупираат Прочка и ја претвораат од духовен праг во фестивалски декор.
Ова не е борба меѓу „паганство и христијанство“, туку прашање на свест:
дали знаеме што е фолклор, а што е духовна оска на еден народ?
дали знаеме зошто простуваме – или само зошто се маскираме?
