Автор: Митрополит Тиролојски и Серентиски г. Пантелејмон (Родопулос), ипертим и егзарх на Тракија
Феноменот на етнофилетизмот во поново време
Во древната Црква секој град имал свој епископ, кој бил претстојател на евхаристиското собрание и негов пастир, одговорен за пастирското служење во сите негови облици и оној кој „правилно го управува словото на вистината“. Дури и помалите градови и населби биле епископски седишта, а секој епископ вршел определена јурисдикција независно од епископот на соседниот град.
Поради прогонствата, тешките околности и сложената положба во која се наоѓала Црквата, во почетокот не било лесно прецизно да се определат границите на секоја епископска област. Поради тоа често настанувале забуни и судири во црковната управа, особено во врска со ракополагањето на клирици или со случаите кога презвитери се наоѓале под власт на двајца епископи, бидејќи понекогаш во едно исто место дејствувале двајца епископи.
Кога престанале прогонствата на христијанската Црква од страна на Римската држава, црковната законодавна власт можела појасно да ги определи границите во кои секој епископ ја вршел својата епископска власт. Така постепено се оформил канонскиот провинциски поредок.
Во IV и V век митрополитите, односно епископите на главните градови на диоцезите во Римската Империја, стекнале поголема власт, а најважните црковни прашања почнале да се решаваат во тие големи центри. Митрополитите на петте најзначајни градови на христијанскиот свет биле наречени патријарси, додека митрополитите на помалите градови со текот на времето ја загубиле својата целосна независност, иако ја задржале титулата „митрополит“ и своите седишта.
Најважните прашања во рамките на една поширока географска црковна област сега ги решавал Патријаршискиот синод. Тој ги избирал и хиротонисувал митрополитите, кои потоа биле поставувани од патријархот. Патријаршиските синоди, под претседателство на патријархот, во почетокот биле составени од митрополитите, а подоцна во нив учествувале и епископите на целата патријаршиска област.
Провинциските митрополитски и епископски синоди, под претседателство на митрополитот, продолжиле да постојат и да ги решаваат локалните прашања. Сепак, тие останале во канонска зависност од патријархот и од Патријаршискиот синод, во кој и самите учествувале.
Границите на патријаршиите се географски и ништо повеќе. Тие не се етнофилетистички, културни, литургиски или од некој друг таков вид. Тие биле определени од Вселенските собори преку светите канони и црковните одредби, во согласност со христијанското учење против расната дискриминација, со православната еклисиологија, канонското право и пастирските потреби.
Шестиот канон на Првиот вселенски собор вели: „Нека важат древните обичаи, како и подоцнежните канони“, а потоа ги потврдува географските граници на јурисдикцијата на Рим, Александрија и Антиохија:
„Нека се запази древниот обичај што важи во Египет, Либија и Пентапол, така што Александрискиот епископ да има власт над сите овие области, бидејќи тоа е вообичаено и за епископот во Рим. Исто така, во Антиохија и во другите области нека се запазат првенствата на Црквите.“
Така, „Александрискиот епископ има првенство над оние во Египет, Либија и Пентапол во Африка; Антиохискиот, слично, над Сирија, Келе-Сирија, Месопотамија и двете Киликии…“, односно над диоцезата на Истокот; „а Римскиот епископ има првенство во западните провинции“.[1]
Ерусалимскиот епископ, поради светоста на градот „заради спасителните страдања Христови“[2], бил прогласен за патријарх од Четвртиот вселенски собор, а неговата јурисдикција била проширена врз трите палестински провинции, познати како „Трите Палестини“.[3] Така Ерусалим добил првенство над „провинциите во Палестина, Арабија и Феникија…“.[4]
Како Патријаршија, Ерусалим го заземал петтото место по Антиохија,[5] а по расколот меѓу Истокот и Западот го зазема четвртото место во Православната Црква. И во случајот на Ерусалим, критериумот што Четвртиот вселенски собор го применил при определувањето на канонската јурисдикција бил географски и ништо повеќе.
Вселенскиот патријарх,[6] Архиепископот на Константинопол – Новиот Рим, го зазема првото место, односно првенството на чест, во канонското устројство на Православната Црква. Оваа положба, како и неговата канонска јурисдикција, се определени со светите канони на Вселенските собори, односно со неотповикливи вселенски одлуки, чија примена е обврзувачка за сите православни.[7]
Првенството на чест на Константинопол е утврдено со Третиот канон на Вториот вселенски собор, со 28. канон на Четвртиот и со 36. канон на Петто-шестиот вселенски собор:
„Престолот на Константинопол нека ужива еднакво првенство со престолот на Стариот Рим и во црковните работи нека биде возвеличен како него, стоејќи втор по него…“[8]
По расколот, Константинопол го има првенството на чест и на дијаконија (διακονία) – служење во Православната Црква.
Со 28. канон, кој има општовселенско значење и важност, Четвртиот вселенски собор ја потврдил долгогодишната традиција и практика на Црквата во поглед на канонската јурисдикција и територијата на Вселенскиот престол.
Неговата географска јурисдикција била проширена врз тогашните административни области на Римската Империја – Понт, Азија и Тракија – како и врз „варварските“ земји, односно оние што се наоѓале надвор од границите на тогашната Римска Империја:
„…само митрополитите на Понтиската, Азиската и Тракиската диоцеза нека бидат хиротонисувани од споменатиот Пресвет Престол на Пресветата Црква во Константинопол, како и епископите на споменатите диоцези што се наоѓаат во варварските земји…“
Придавката „варварски“ се однесува на подразбраната именка „народи“, како што толкува Зонара.[9]
„Варварски народи“ или земји биле оние области што во времето на Четвртиот вселенски собор се наоѓале надвор од границите на Римската Империја: „како варварски епископии ги нарекува оние во Аланија, Русија и други места“.[10]
Другите варварски земји, покрај Аланија и Русија, воопшто се опфатени под поимот „варвари“, според толкувањето на Аристин на 28. канон:
„…епископите на Понт, Тракија и Азија, како и оние меѓу варварите, се хиротонисуваат од Константинополскиот патријарх…“
Според списокот на епископските седишта (Notitiae episcopatuum), односно Поредокот (Συνταγμάτιον), кој го носи името на императорот Лав Мудриот (886–912), но всушност потекнува приближно од XI век,[11] и епархиите во Јужна Италија, односно Калабрија и Сицилија, се наоѓале под Вселенскиот престол на Константинопол.
Исто така, според „Изложението“ на императорот Андроник II Палеолог (1282–1328), кое општо важело сè до XIX век, овие епархии биле потчинети на Вселенската патријаршија. Со текот на времето, сепак, оваа зависност фактички ослабнала поради близината на овие области до Рим и поради неможноста Константинопол, кој се наоѓал во рамките на Отоманската Империја, да одржува постојана комуникација со нив.
Во Поредокот на престолите на Православната источна Црква (Συνταγμάτιον) на Вселенската патријаршија од 1855 година, овие епархии повеќе не се споменуваат.[12]
Покрај тоа, од VIII век сите области на Источен Илирик, односно балканскиот простор од границите на Тракија до Јадранот, биле изземени од јурисдикцијата на Рим и ставени под канонската јурисдикција на Константинопол.
Новите земји во Северна и Јужна Америка, Австралија, Далечниот Исток и други области што се наоѓаат надвор од границите на помесните Цркви, определени со светите канони, одлуките на Вселенските собори и патријаршиските и синодалните томоси, теоретски, а оттука и практично, се вбројуваат меѓу „другите“ варварски земји, според општата терминологија на Четвртиот вселенски собор и на другите собори.
Ова нема никаква врска со етнолошко или современо културно определување, туку е чисто географски поим, бидејќи овие земји во времето на Соборот не се наоѓале во границите на тогашната Римска Империја и не биле посебно именувани во канонските извори, како што биле Аланија или Русија.[13]
Вселенскиот престол на Константинопол, според тоа, има канонска јурисдикција над православните во сите „варварски“ земји што ја сочинуваат неговата географска област, а вршењето на неговите канонски права над православните во овие земји не треба да се смета за дејствување надвор од сопствените канонски граници (ὑπερόριος).[14]
Со патријаршиски и синодални томоси или акти, одделни митрополии, архиепископии и епископии кои се наоѓале во рамките на канонската јурисдикција на Вселенската патријаршија во Константинопол им биле отстапени на поновите автокефални помесни Цркви во Русија, на Балканот и на други места.
По стекнувањето автокефалија, овие Цркви добиле канонска, административна и пастирска јурисдикција над тие области.
Секое вршење административна или пастирска власт од страна на овие автокефални Цркви над православни верници што се наоѓаат надвор од нивните утврдени географски граници, врз основа на национални, расни, јазични или „културни“ критериуми, според канонската акривија претставува дејствување „надвор од границите“ (ὑπερόριον) и навлегување (εἰσπήδησις) во туѓа црковна област. Со тоа се нарушуваат основните принципи на канонската јурисдикција и црковното Предание.
Историјата на пренесувањето на христијанството од Константинопол во Голема и Мала Русија во X век е добро позната, како и влегувањето на оваа црковна област под канонската јурисдикција на Вселенската патријаршија во Константинопол.
Според Notitiae episcopatuum, односно уставниот список на митрополии, архиепископии и епископии потчинети „на Константинополскиот патријарх“, кој традиционално се поврзува со името на императорот Лав Мудриот (886–912), иако всушност потекнува од XI век, Митрополијата Русија – Киев го заземала 61. место.[15]
На оваа Митрополија во Голема Русија ѝ биле потчинети дванаесет епископи: Новгород, Чернигов, Суздал, Ростов, Владимир, Хмелницки, Белгород Велики во близина на Киев, Јуриев, Полоцк, Рјазан, Твер и Сарај.
Исто така, под Киевскиот митрополит имало седум епископи во Мала Русија, односно во западниот регион: Галиција, Волинија, Перемишл, Луцк, Туров, Холм и Смоленск.
Киевската митрополија, под Вселенската патријаршија, имала географски граници што ги опфаќале Голема и Мала Русија, во согласност со канонскиот поредок, така што сите луѓе што живееле на таа територија, без разлика на нивното потекло, можеле да бидат евангелски, административно и пастирски опслужувани.
Историските случувања донеле промени и во поглед на седиштето на оваа митрополија и во поглед на нејзините географски граници, сè додека политичкиот и црковниот центар не се утврдил во Москва.
Кога Москва станала доминантна сила во регионот, нејзиниот епископ бил признаен како Митрополит на Русија.
Во 1459 година, поради тешкотиите во комуникацијата меѓу Москва и Константинопол по освојувањето на Константинопол од Османлиите во 1453 година, Митрополитот на Русија станал независен од Вселенскиот патријарх во поглед на својот избор, а дотогашното седиште било поделено на две: Московска и Киевска митрополија.
Во 1588 година Константинополскиот патријарх Еремија II отпатувал во Москва, каде што се согласил Московската митрополија да биде воздигната во ранг на Патријаршија и, под притисок, го хиротонисал московскиот митрополит Јов за патријарх на 26 јануари 1589 година.
Потоа Еремија свикал Ендимуса синод (Ἐνδημοῦσα Σύνοδος) во Константинопол за да се потврди она што се случило во Москва. Синодот повторно бил свикан во 1593 година, по желба на царот, за меѓу неговите учесници да биде и Александрискиот патријарх Мелетиј Пигас, кој се противел на овие случувања.
Синодот го потврдил воздигнувањето на Московската митрополија во Патријаршија, која требало да го зазема петтото место во диптисите, веднаш по Ерусалимската патријаршија.
Московскиот патријарх требало да биде избиран од архијереите на Московската патријаршија.
Според патријаршискиот и синодален акт на овој Ендимуса синод:
„Престолот на најчесниот и православен град Москва е и ќе се нарекува Патријаршија… и цела Русија и крајните северни области ќе му бидат потчинети на Патријаршискиот престол на Москва и цела Русија… Тој го има своето место по Неговото Блаженство Ерусалимскиот во светите диптиси и на црковните собранија, и така цврсто ги запазуваме претходно востановените канони на светите Отци… тој е глава на оваа Московска област и на цела Русија и крајните северни области и како таков ќе биде признаван согласно 34. канон на светите и сеславни Апостоли…“[16]
Според тоа, согласно патријаршискиот и синодален акт со кој била основана Московската патријаршија и со кој било потврдено она што се случило во Москва во 1589 година под патријархот Еремија II, Московскиот патријарх, петти во диптисите по Ерусалим, има канонска јурисдикција над Москва како нејзин епископ и, како прв, над цела Русија и крајните северни области во рамките на Руското царство.
Московската патријаршија, како помесна Црква и според официјалните црковни акти за нејзиното основање, има канонска јурисдикција со точно определени географски граници и на тој начин се усогласува со канонското учење и еклисиологијата на Православната Црква.
Нејзината канонска јурисдикција се протега врз „цела Русија“, односно, како што беше кажано, во границите на Руското царство, а не надвор од нив.
Оттука, и нејзината „мисионерска област“ се протега до границите на нејзината официјално определена територија, а не надвор од неа.
Мисионерската дејност што членовите на една помесна Црква ја вршат во нејзино име надвор од географските граници на нејзината канонска јурисдикција е неканонска и еклисиолошки неприфатлива.
Таа може да се смета за канонска и еклисиолошки прифатлива само доколку ѝ претходи покана од надлежната помесна Црква до определени мисионери од друга помесна Црква. Во текот на својата мисија тие задолжително треба да бидат под власта на локалниот канонски епископ.
На богослужбите тие би го спомнувале само името на локалниот епископ и својата мисионерска и пастирска работа би ја извршувале исклучиво во негово име, за нивното дело да биде канонско, чисто и беспрекорно.
Во спротивно, станува збор за интервенција „надвор од границите“ (ὑπερόριος) и за „навлегување“ (εἰσπήδησις) во туѓа црковна област, што изречно е забрането со светите канони и одлуките на Вселенските собори:
„Ниту еден епископ да не се осмелува да врши ракополагања надвор од своите граници, во градови и области што не му се потчинети. Ако се докаже дека тоа го сторил против волјата на оние на кои им припаѓаат тие градови или области, нека биде разрешен, како и оние што ги ракоположил.“[17]
Исто така:
„Ниту еден епископ да не се осмелува да оди од една област во друга и таму да ракополага некого во Црквата… освен ако не е поканет со писмо од митрополитот и другите епископи на територијата во која оди. Ако некој отиде без покана и против поредокот ракоположи некого, нарушувајќи го црковниот поредок… сè што извршил е неважечко. А самиот нека претрпи соодветна казна за своето противканонско однесување и неразумен потфат, бидејќи веќе е разрешен од должноста од Светиот синод.“
(13. канон на Антиохискиот собор)[18]
Оттука, согласно православното канонско учење и еклисиологија:
„Секој од патријарсите треба да биде задоволен со своите права и да не присвојува ништо од друга епархија која од почетокот не му е потчинета. Зашто тоа би било пројавување на световно властољубие…“[19]
Овој канонски поредок на Црквата, заснован врз еклисиолошко-догматски претпоставки, односно врз учењето за Црквата, нејзиното устројство, нејзините епископи, нејзиното дело, нејзината јурисдикција и така натаму, претставува нејзина официјална и непоколеблива позиција.
Тој се темели врз Светото Писмо, светите канони и одлуките на Вселенските собори, кои, како израз на непогрешливоста на Црквата, се обврзувачки за сите помесни Православни Цркви.
Православната соборна Црква, и покрај својата административна децентрализација, останува една, со заедничка вера и догма. Во неа дејствуваат истите Свети Тајни, а нејзиниот живот и поредок се уредуваат со истите соборски канони.
Црквата му е откриена од Бога на светот преку Исус Христос за спасение на сите луѓе и на самиот свет, без оглед на расата, а не за да им служи на политички или лични амбиции, на световни интереси или на опортунистички цели.
Црквата не е руска или грчка, српска или романска итн., туку Православна соборна Црква во Грција, во Русија, во Србија, во Романија итн.
Границите на помесните Цркви се географски. Тие не биле определени според национални или расни критериуми, туку според административни критериуми, следејќи ги, воопшто земено, граѓанските административни поделби на Римската Империја, како што посочува Свети Фотиј. Целта била да му се обезбеди најдобра можна пастирска грижа на Божјиот народ, без оглед на расното потекло, и луѓето да бидат приведени кон спасението во Христа.
Етнофилетизмот
Етнофилетизмот е феномен што се појавил кон крајот на XVIII и во XIX век, како производ на Просветителството и Француската револуција.
Станува збор за нова политичка теорија врз чија основа биле создадени националните држави во Европа, а особено оние на Балканскиот Полуостров. За жал, оваа теорија и денес продолжува да се применува на Балканот, со добро познатите катастрофални последици врз животот на луѓето во регионот и врз мирот.
Поимот „народ“ или „нација“ во историските извори, во животот на обичните луѓе и во устројувањето на државите пред XVIII век, односно пред Француската револуција, го немал етнофилетистичкото значење што му се придава во поново време.
Во антиката и сè до XVIII и XIX век, „народот“ се определувал според религијата и културата, а не според расата.
Таква била политичко-религиската концепција кај Персијците, древните Грци, паганските Римјани, христијанските Римјани – Византијците – како и кај Евреите, кај кои тоа важи и денес, и кај муслиманите.
Кога последниве – најнапред Арапите, а потоа Османлиите – ги освоиле римските, односно „византиските“, земји и територии, примениле систем на управа „по народи“ – милет – но во смисла на религиозни заедници, а не според расното потекло.
Верските водачи на тие заедници во рамките на муслиманските држави истовремено биле и нивни етнарси.
Така Вселенскиот патријарх во Константинопол бил и етнарх на православниот христијански „народ“ во рамките на Отоманската Империја, без оглед на расата или јазикот, како што биле и другите патријарси, митрополити и епископи во своите области.
Султанот, односно калифот, бил етнарх на муслиманите, без оглед на нивното етничко потекло.[20]
Идеите на Француската револуција од 1789 година и на Просветителството создале нова политичка теорија која ги игнорирала религијата и културата како елементи што ги обликуваат заедниците и административните единици.
Според новиот доминантен принцип, државите почнале да се формираат врз основа на етнофилетистички критериуми – било оние што веќе постоеле, било, главно, оние создадени преку политика или пропаганда – со сите тажни последици што ги познаваме, вклучително и етничкото чистење.
Се разбира, за Христос и за Неговата Црква важи:
„Нема веќе ни Јудеец ни Елин… зашто сите вие сте едно во Христос Исус.“
(Гал. 3,28)
Во голема мера, политиката на националноста што доминирала во XIX век ги создала националните држави во Европа, а особено оние на Балканскиот Полуостров.
Непосредна последица од тоа било распарчувањето на Православната соборна Црква во Југоисточна Европа, при што нејзиното дотогашно единствено дејствување претрпело значителна надворешна преобразба.
Најзначајните последици биле:
- создавањето национални Цркви кои извесен период се отуѓиле една од друга;
- постепеното навлегување на световниот, профан дух на Истокот, а особено на индивидуалниот либерализам, заснован врз интелектуални струења увезени од Западот.[21]
Оние што биле проникнати од овој етнофилетистички дух соработувале со странски политички сили и пристапиле кон самоволно прогласување на автокефалноста на Црквите во Грција во 1833 година, Романија во 1865 година, Бугарија во 1870 година и Албанија во периодот 1922–1928–1937 година.
Црквата на Србија покажала поинаков и помирен дух.
Факт е дека тогашните Големи сили го планирале распаѓањето на ослабената Отоманска Империја и нејзиното ограничување на Азија, но не и обновувањето на Источното Римско Царство – Византија – кое можело да стане конкурент на нивните економски и политички интереси на Балканот и во Источниот Медитеран.
Врз основа на тогаш доминантната политичка теорија на етнофилетизмот, тие претпочитале создавање мали и слаби држави зависни од нив.
За да успеат овие стремежи, требало да бидат разбиени и духовното, културното и црковното единство на регионот и да бидат создадени помесни автокефални Цркви потчинети на новоформираните држави, кои, пак, зависно од околностите, биле потчинети на една или друга Голема сила.
Свесна за својата одговорност кон Православието, како Прв престол на Црквата, Вселенската патријаршија, без оглед на тогашните политички околности, зазела став против овој феномен.
Најнапред ги укорила Грците во периодот 1833–1850 година, а потоа, на Големиот (Μείζων) помесен собор во Константинопол во 1872 година, го осудила етнофилетизмот.
Етнофилетизмот не е само отстапување од здравата љубов кон сопствениот народ и држава, туку претставува вистинска пречка за соработката меѓу помесните Православни Цркви во светот и најголемиот непријател на црковното единство.
Големиот собор објавил „Одлука“ со која го осудил етнофилетизмот во Црквата. Одлуката била заснована врз општи принципи формулирани од посебна соборска комисија.[22]
Накратко, тие принципи гласат:
„…во христијанската Црква, која е духовна заедница и која од својот Глава и Основач е повикана да ги опфати сите народи во едно христијанско братство, филетизмот е туѓ и сосема незамислив.
И навистина, филетизмот, односно создавањето посебни национални Цркви на едно исто место, кои ги примаат сите припадници на сопствената раса, а ги исклучуваат припадниците на другите раси и се управувани исклучиво од луѓе од истата раса, е нешто нечуено и без преседан, иако токму кон тоа се стремат приврзаниците на филетизмот.“
Сите христијански Цркви основани на различни места уште од самиот почеток биле помесни. Тие ги опфаќале верните од определен град или определена географска област, без расна дискриминација.
Затоа вообичаено биле именувани според градот или територијата, а не според расното или етничкото потекло на нивните членови.
Ерусалимската Црква, како што е добро познато, била составена од Евреи и прозелити од различни народи.
На ист начин и Црквите во Антиохија, Александрија, Ефес, Рим и сите други биле составени и од Евреи и од незнабошци.
Секоја од овие Цркви претставувала единствена и неделива целина; секоја ги признавала како свои апостоли Христовите апостоли, кои по потекло сите биле Евреи; и секоја имала епископ ракоположен од нив, без какво било земање предвид на неговото расно потекло, како што сведочи историјата на првите Христови Цркви.
Овој начин на основање Цркви продолжил и по апостолското време, односно во регионалните и диоцезните Цркви, чии граници биле определувани во согласност со постојните граѓански поделби или врз основа на други историски околности.
Собранието на верните во секоја од овие Цркви било составено од христијани од различни народи и јазици.
Така, Црквите на патријаршиските престоли во Константинопол, Александрија, Антиохија и Ерусалим, како и Архиепископијата на Кипар, кои по Божја благодат се зачувале до денес, се помесни Цркви, во смисла дека постојат во рамките на определени географски граници.
Тие не се национални Цркви.
Токму затоа се именувани според главниот град, а не според различните народи од кои биле составени: Грци, Египќани, Сиријци, Арапи, Власи, Молдавци, Срби, Бугари и други народи кои живееле заедно на териториите на тие Цркви.
Такви биле и границите на Архиепископиите на Охрид, Пеќ и Трново: тие биле Цркви организирани во рамките на определени територијални граници.
Тие не биле создадени врз основа на филетизмот, ниту нивните членови биле од една иста раса или еден ист јазик.
Подоцнежните изрази „Латинска“, „Грчка“, „Ерменска Црква“ итн. воопшто не означувале национална дискриминација, туку догматски разлики.
На ист начин, изразите „Црквата на Грција“, „Црквата на Русија“, „Црквата на Србија“, „Црквата на Влашка“(денешна јужна Романија, „Црквата на Молдавија“ или, понепрецизно, „Руска“, „Грчка“, „Српска Црква“ итн., означуваат автокефални или полунезависни Цркви во автономни или полунезависни држави, со точно определени граници – границите на политичката држава – надвор од кои тие немаат црковна јурисдикција.
Оттука произлегува дека тие постојат не поради националноста сама по себе, туку поради политичката состојба, а нивните членови не се нужно од една иста раса или од еден ист јазик.
Отците на Светите собори – било посебни или општи, помесни или вселенски – не се претставувале себеси во национално својство, ниту во свое име ниту во името на своите пастви, туку како претставници на Црквата на која биле поглавари.
И ако во актите на првите собори и во историјата на Црквата понекогаш среќаваме епископи определени не според град или територија, туку според народ – како „епископ на Сарацените“, „на Готите“ или „на Скитите“ – тоа било последица на нејасните и недоволно оформени политички и општествени услови кај одредени народи.
Таквите титули можат лесно да се разберат, бидејќи само мал број припадници на тие народи ја имале примено христијанската вера и сè уште немале организирано стабилни христијански заедници во градови.
Ако се обратиме кон самите свети канони, врз кои се темели устројството на Црквата, нема да најдеме ни трага од филетизам.
Каноните што се однесуваат на изборот и хиротонијата на епископи, митрополити и патријарси, како и на другите црковни служители, никаде не го поставуваат расното или етничкото потекло како услов за избор.
Тие ги наведуваат единствено моралните и верските својства што ги определил Апостолот на народите во своите посланија до Тимотеј и Тит.
Исто така, светите канони што се однесуваат на создавањето, обединувањето или поделбата на епархии и парохии се повикуваат на црковна или политичка потреба, никогаш на етнофилетистички стремежи.
Но принципот на филетизмот го нарушува и самото свето устројство на Православната Црква.
Устројството на Православната Црква, односно нејзината административна организација како видлива заедница, е изразено во целокупното нејзино канонско законодавство, составено од божествените и свети канони на Апостолите и на Светите собори, како вселенски така и помесни.
Секое дејствување во Црквата што води кон целосно или делумно нарушување на овие канони во суштина го нарушува самото устројство на Црквата.
Така, Осмиот канон на Првиот вселенски собор пропишува:
„Да нема двајца епископи во еден град.“
Но според принципот на филетизмот, двајца, тројца или повеќе епископи од иста вера би можеле да имаат седиште во истиот град – односно онолку епископи колку што таму живеат различни етнички групи.
Дванаесеттиот канон на Четвртиот вселенски собор вели:
„Да нема двајца митрополити во една иста епархија.“
Но според филетистичкиот принцип, двајца или повеќе митрополити би можеле да ја имаат истата провинција како свое седиште, зависно од бројот на народите што живеат таму.[23]
Нарушувањето на црковното устројство[24] од страна на филетизмот уште појасно се гледа во уредувањето на диоцезните Цркви – патријаршиите и автокефалните Цркви.
Вториот канон на Вториот вселенски собор вели:
„Епископите да не одат во Цркви надвор од границите на сопствените диоцези…“
Синодите на овие диоцези, заедно со нивниот претстојател, претседател, архиепископ, егзарх или патријарх, ја сочинуваат највисоката црковна власт во целата област на диоцезата.
Според ова устројство, до денес постојат православните Патријаршии во земјите на Истокот, а во другите области административните синоди со своите претседатели.
Но според стремежите на филетистите, не постојат точно определени територии за управување на помесната Црква.
Врховните црковни јурисдикции организирани според етничкиот принцип би се ширеле и стеснувале заедно со постојаното движење на народите, кои поединечно или групно се преселуваат од едно место на друго.
Така, во една иста црковна диоцеза би можеле да постојат повеќе егзарси или патријарси од иста вера, а истовремено и повеќе административни синоди од иста вера, наспроти толку многу свети канони.
Накратко, доколку се прифати принципот на филетизмот, не би било можно да постојат вистински диоцезни, патријаршиски, провинциски или митрополитски Цркви, ниту епископија, па дури ни обична парохија или храм во некое мало село или населба, доколку тие треба да имаат сопствена територија и да ги опфатат сите верници од истата вера што живеат на таа територија.
Извештајот, кој содржи и други историски и канонски аргументи, заклучува:
„Ако работите се такви, како што навистина се, тогаш филетизмот очигледно е спротивен и во судир со духот и учењето Христово…“
Овие општи теолошки, историски и канонски принципи изнесени во Извештајот биле земени предвид од Светиот и Голем помесен собор, кој се состанал во Константинопол во август 1872 година.
Соборот го осудил филетизмот и објавил „Одлука“ (Ὅρος) за него, во која, меѓу другото, се вели:
„Укорувајќи го и осудувајќи го, го отфрламе филетизмот, односно расната дискриминација и националистичките расправии, непријателства и раздори во Христовата Црква, како нешто спротивно на учењето на Евангелието и на светите канони на нашите свети Отци, кои ја крепат Светата Црква и го украсуваат целиот христијански живот, водејќи кон божествена побожност.“[25]
И покрај тоа, по одлуката на Константинополскиот собор, филетизмот, во смисла на неограничен национализам, за жал продолжил да влијае врз размислувањето и дејствувањето на некои помесни Православни Цркви, барем во однос на определени прашања, на штета на црковното единство.
Ова јасно се гледа во таканаречената православна дијаспора, каде што постои канонски неред и каде што националистичкиот елемент е силно присутен.[26]
Православни верници, кои првично биле членови на различни помесни Цркви и држави, емигрирале во нови земји, се населиле и продолжиле да живеат таму.
Во црковна смисла тие повеќе не им припаѓаат на црковните области од кои потекнуваат, бидејќи, како жители на новите земји, сега ѝ припаѓаат на црковната област во која се населиле и во која го живеат својот евхаристиски, светотаински и духовен живот.
Оттука, тие се членови на помесната Црква под нејзиниот епископ.
Ова отсекогаш бил канонскиот начин на уредување на работите, практика и Предание на Црквата, и таквиот поредок до денес продолжува да важи во области различни од споменатите нови земји.
Во Египет, на пример, во Либија, Пентапол и другите територии под јурисдикција на Александрискиот патријарх, мисионери или емигранти основаат нови црковни заедници.
Овие нови заедници не зависат од националното потекло на мисионерите или емигрантите, ниту од автокефалната Црква од која тие првично дошле.
Мисионерите и емигрантите кои живеат и работат на територијата што му припаѓа на Александрискиот патријарх, со негова канонска дозвола, автоматски потпаѓаат под неговата јурисдикција.
Истото важи и во Антиохија, Ерусалим и на други места.
Таков би требало да биде случајот и во новите црковни области во Америка, Австралија и на други места, но тоа не е така бидејќи таму до денес преовладуваат етнофилетистички критериуми.[27]
Православната Црква воопшто е свесна за еклисиолошката и канонската неправилност создадена со појавата на етнофилетизмот во XIX век, а која особено се гледа во формирањето и воспоставувањето нови црковни јурисдикции во Америка и на други места.
Поради тоа, една од темите за разгледување од Светиот и Голем собор на Православната Црква, кој треба да биде свикан, е и прашањето на таканаречената Дијаспора, врз основа на канонскиот поредок и православната еклисиологија, а не врз основа на етнофилетистички критериуми.
Во оваа насока е постигнат значителен напредок од подготвителната комисија на Соборот на нејзините заседанија.
Но примената на канонскиот поредок во новите области на таканаречената православна Дијаспора не значи униформност на парохиите.
Современата пастирска реалност и потребите не би дозволиле едните заедници да ги апсорбираат другите и да се уништат сите разлики меѓу нив.
Како што гледаме и во Евангелието, Исус Христос, „Добриот Пастир“ и „Пастироначалникот“ на Црквата, не ги презирал културните особености на средината во која живеел.
Тој не ги уништувал нештата што им биле блиски и драги на луѓето, туку ги користел тие особености за да комуницира со нив и да ги приведе кон спасението.
Луѓето, се разбира, пред сè мора да ја зачуваат својата вера, но без да ја презираат сопствената култура и без да бидат отсечени од своите корени.[28]
Оваа разновидност, која го збогатува животот на Црквата во новите области и која е пастирски неопходна за опстанокот и развојот на помесните заедници, мора да најде свој израз во еклисиолошката и канонската рамка определена со светите канони и со одлуките на патријаршиските и синодалните томоси на Вселенскиот престол во однос на автокефалниот статус на поновите автокефални Цркви.
На тој начин треба да се оствари:
разновидност во канонското единство, во рамките на точно определените територијални граници на помесните Цркви.
Труд прочитан на Меѓународниот конгрес по канонско право, Будимпешта, 2–7 септември 2001 година.
Белешки
[1] Валсамон, толкување на 6. канон на Првиот вселенски собор. Сп. со сличните толкувања на Зонара и Аристин на истиот канон, кај Rallis and Potlis, Constitution of the Divine and Sacred Canons, т. II, стр. 129.
[2] Валсамон, толкување на 6. канон на Првиот вселенски собор, Rallis and Potlis, нав. дело, т. II, стр. 131.
[3] MANSI 7, 179.
[4] Валсамон, толкување на 6. канон на Првиот вселенски собор, Rallis and Potlis, нав. дело, т. II, стр. 129.
[5] Сп. 36. канон на Петто-шестиот вселенски собор.
[6] Оваа титула се употребува за Константинополскиот патријарх од VI век. Тој е епископ на престолнината на Римската Империја, односно на целата населена и цивилизирана вселена, според политичкото разбирање на Римјаните.
[7] 3. канон на Вториот вселенски собор; 28. канон на Четвртиот вселенски собор; 36. канон на Петто-шестиот вселенски собор.
[8] 36. канон на Петто-шестиот вселенски собор. Сп. и Новела 131 на Јустинијан, Basilika, книга V, наслов 3.
[9] Толкување на Зонара на наведениот канон.
[10] Толкување на Валсамон на 28. канон на Четвртиот вселенски собор.
[11] Rallis and Potlis, нав. дело, т. V, стр. 474. Сп. и каталогот на Нил Доксапатрис кај Goar во Allatius, De Consensu, стр. 411.
[12] Според сведоштвото дадено на авторот од покојниот Г. Ферари, професор по Патрологија и Догматика на Богословскиот факултет во Бари, Архиепископот на Паронаксија бил испратен во овие епархии од Вселенскиот патријарх во XVIII век на пастирска посета.
[13] За терминот „варварин“ во каноните, види: Максим, Митрополит Сардиски, The Ecumenical Patriarchate in the Orthodox Church, Солун, 2. изд., 1989, стр. 277.
[14] Сп. Власиос Фидас, „Οικουμενικός Θρόνος και Ορθόδοξος Διασπορά“, во Ορθόδοξος Μαρτυρία και Σκέψις, бр. 19, 1979, стр. 5–6.
[15] Кај Rallis and Potlis, нав. дело, т. V, стр. 474. Сп. и регистрите на Darrouzès и Gelzer, Notitiae episcopatuum.
[16] Кај Rallis and Potlis, нав. дело, т. V, стр. 149 и понатаму.
[17] 35. Апостолски канон.
[18] Сп. и 6. и 15. канон на Првиот вселенски собор и нивните толкувања кај Зонара, Валсамон и Аристин; исто така 8. канон на Третиот вселенски собор и неговите толкувања.
[19] Толкување на Аристин на 6. канон на Првиот вселенски собор, кај Rallis and Potlis, нав. дело, т. II, стр. 131.
[20] Сп. Sir Stephen Runciman, The Orthodox Churches and the Secular State, стр. 26 и понатаму, Auckland/Oxford, 1971. За значењето на „народ“ во светите канони види 34. Апостолски канон, повторен во 9. канон на Антиохискиот собор, како и толкувањето на Зонара. „Народ“ во светите канони означува митрополитска област определена со географски граници.
[21] Максим, Митрополит Сардиски, The Ecumenical Patriarchate, нав. дело, стр. 320. Сп. Герасимос Конидарис, The Greek Church as a Cultural Force in the History of the Balkan Peninsula, стр. 28–29.
[22] Текстот на Извештајот се наоѓа кај Максим, Митрополит Сардиски, нав. дело, стр. 323–330.
[23] Извештајот се повикува и на 34. и 35. Апостолски канон, 2. канон на Вториот вселенски собор, 8. канон на Третиот вселенски собор, 6. канон на Првиот и 28. канон на Четвртиот вселенски собор.
[24] „Политевма“ (πολίτευμα) на Црквата го означува системот на нејзино управување во неговата еклисиолошка и канонска димензија.
[25] Кај Максим, Митрополит Сардиски, нав. дело, стр. 323–330.
[26] За повеќе види: Panteleimon Rodopoulos, Metropolitan of Tyroloe and Serention, An Ecclesiological and Canonical View of the Orthodox Diaspora, во збирката Meletai A’, Солун, 1993, стр. 180–181.
[27] Panteleimon Rodopoulos, нав. дело, стр. 184–185.
[28] Митрополит Емилијан Силивриски, The Revitalization of the Local Community, во Επίσκεψις 192 (1978), стр. 10.
Извор: https://omsgsa.org/archives/5030
