Пишува: Ставрос Т. Анестидис
Од Имврос до Цариград и од Цариград до Вселената
Елчин Маџар, „Патријарх Вартоломеј. Од Имврос до Цариград. Еден разговор од длабочината на душата“, приредил Константинос З. Деликостантис, превод епископот Ксантуополски Паисиј Кокинакис – Маро Мавропулу, Солун: Издавачка куќа Браќа Киријакидис, 2026, 212 стр. + илустрации.
Оваа книга реконструира еден историски хоризонт. Формата на опширниот разговор, на прв поглед, би можела да упатува на биографско интервју. Во реалноста, меѓутоа, книгата се движи во многу пошироко поле: таму каде што личното сведоштво се среќава со црковната автобиографија, сеќавањето се вкрстува со историјата, а патот на еден архијереј станува начин за читање на неговата епоха.
Посебната вредност на делото не се состои само во она што Вселенскиот патријарх го раскажува, туку и во моментот во времето во кој го раскажува тоа. По три децении на Вселенскиот престол, навраќањето наназад веќе не претставува едноставно присетување на настаните, туку добива карактер на размислување и преиспитување.
Структурата на книгата токму ѝ служи на оваа двојна насока – од личноста кон историјата и од историјата назад кон личноста. Детството на Имврос, ученичките години и студиите во Светата богословска школа на Халки, личностите на патријарсите Атинагора и Димитриј, изборот на Вселенскиот престол, вселенскоста, меѓуправославните односи, меѓухристијанскиот дијалог и големите црковни прашања на епохата не се изложуваат како независни поглавја на една хронолошка биографија.
Тие се поврзуваат во еден расказ во кој приватното сеќавање и јавната одговорност меѓусебно се осветлуваат. Читателот не го следи само издигнувањето на еден имвриски клирик до патријаршискиот престол, туку и постепеното впишување на една лична биографија во долгото траење на една историска институција.
Во заднината на ова читање вреди накратко да се постави, без да се претвори во втор столб на претставувањето, претходната книга на Оливие Клеман, La verite vous rendra libre. Entretiens avec le Patriarche oecumenique Bartholomee Ier, Париз 1996.
Неколку години по изборот на Вартоломеј, францускиот православен богослов веќе ги откриваше основните насоки што требаше да ја обележат долгата патријаршиска служба: творечката средба на Преданието со современоста, слободата на личноста, дијалогот меѓу христијаните и религиите, одговорноста кон Созданието.
Значењето на оваа референца е пред сè временско. Клеман го среќава Патријархот од првите години на неговата служба, во момент кога основните насоки на неговата патријаршиска мисија сè уште се формулираат како перспектива и очекување. Маџар, четвртина век подоцна, го среќава Патријархот на искуството, кога истите основни определби веќе се испробани во практиката, соочени со предизвиците на времето и ја добиле тежината на историското време.
Особеноста на книгата на Маџар, сепак, започнува од самиот соговорник. Не станува збор за новинар кој повремено му пристапува на Фанар, туку за универзитетски професор со долготрајно истражувачко занимавање со малцинствата во Грција и Турција, грчко-турските односи, Вселенската патријаршија и Светата богословска школа на Халки.
Оваа научна поврзаност им дава историска длабочина на неговите прашања. Но уште повеќе, неговиот однос со личноста на Вартоломеј има речиси романескна предисторија.
Во 1990 година, на Имврос, тогаш младиот истражувач во Агиос Теодорос го запознал чичко Христос, таткото на идниот Патријарх, без да знае кој бил неговиот син. Возрасниот Имвриец со гордост му покажал списанија на странски јазици со фотографија на својот син, висок клирик кој студирал во Италија. Значењето на таа случајна средба ќе се покаже подоцна.
Кога Маџар во турскиот печат го препознал Халкидонскиот митрополит Вартоломеј и, при нивната прва лична средба, му ги покажал фотографиите од неговиот татко на Имврос, дистанцата меѓу истражувачот и предметот на неговото истражување се променила.
Трогнатоста на Вартоломеј отворила канал на доверба што требало да трае со децении и да се поврзе со академскиот пат на Маџар. Оваа епизода не претставува едноставен биографски миг, туку клуч за разбирање на природата на книгата. „Разговорот од длабочината на душата“ не произлегува од едно случајно интервју, туку од однос што се темели на времето, знаењето и личното сеќавање.
Имврос, впрочем, не е само сцената на оваа прва средба. Тој е родното место на Патријархот и истовремено најдлабокото место на сеќавањето во книгата.
Агиос Теодорос, семејството, островскиот пејзаж, ромејскиот свет на детството не функционираат како живописни спомени од едно изгубено минато. Тие ја сочинуваат основата на еден идентитет што ќе го придружува патријархот Вартоломеј по целиот негов пат.
Така, сеќавањето на Имврос добива двојна функција: го зачувува еден свет што драматично се променил и, истовремено, ја осветлува личната самосвест на оној што се сеќава. Локалното не го поништува вселенското. Напротив, преку искуството на конкретното место постепено се оформува вселенската перспектива.
Од оваа гледна точка, насловот Од Имврос до Цариград се покажува како позначаен отколку што првично изгледа. Патот не е само географски. Од Имврос до Халки и оттаму до Фанар, личното сеќавање постепено се среќава со црковната одговорност.
Халки не е само место на студии, туку институција од пресудно значење за духовното формирање на цела генерација клирици. Цариград, од друга страна, не е само местото на патријаршиската служба. Тој е историската средина во која намалувањето на Ромејството коегзистира, парадоксално но творечки, со проширувањето на меѓународното присуство на Вселенската патријаршија.
Разговорите од 2021 година му даваат на делото уште една димензија: онаа на усната историја. Вартоломеј не зборува како новоизбран Патријарх кој ги објавува своите намери, туку како црковен водач кој се навраќа на три децении патријаршиско искуство.
Сеќавањето, секако, не претставува едноставно бележење на минатото. Тоа е активен процес на избор, реконструкција и осмислување на проживеаното искуство. Тоа избира, хиерархизира, премолчува, поврзува и повторно толкува.
Токму затоа сведоштвото има историска вредност: не затоа што го заменува архивот или го ослободува историчарот од потребата за проверка, туку затоа што го открива начинот на кој самиот протагонист го организира своето минато и го осмислува своето место во него.
Книгата, во оваа смисла, не е само извор на информации, туку и сведоштво за историска самосвест.
Особено интересна е оценката на Маџар дека Вартоломеј, од почетокот на својата Патријаршија, се обидел да ја „отвори“ Патријаршијата кон турската и меѓународната јавност.
Оваа оценка, секако, треба да му се припише на авторот, но добива посебна тежина бидејќи доаѓа од турски универзитетски професор кој со децении ја следи положбата на Фанар во Турција.
Во неговата формулација се концентрира една од најинтересните тензии на епохата на Вартоломеј: додека ромејската заедница претрпела демографско намалување, Патријаршијата го засилува своето меѓународно влијание.
На тој начин, вселенскоста престанува да биде историска титула што се однесува само на минатото и се претвора во активно барање за присуство и сведоштво во современиот свет.
За грчкото издание на книгата, придонесот на Константинос З. Деликостантис заслужува посебно споменување. Приредувањето овде не претставува безлична филолошка работа.
Тоа му е доверено на меѓународно признат богослов и универзитетски професор кој го познава светот на оваа книга не само преку проучување, туку и преку сопствената проживеана историја.
Роден и израснат на Имврос, дипломец на Светата богословска школа на Халки, со понатамошно филозофско и богословско образование и долг академски и авторски пат, Деликостантис располага со исклучително соодветна основа за грчкото претставување на дело што се движи меѓу Имврос, Халки, Фанар, вселенскоста и дијалогот на Православието со современиот свет.
Неговите истражувачки интереси – богословската и филозофската антропологија, човековите права, меѓурелигискиот дијалог, европското присуство на Православието и еколошката одговорност – се среќаваат со клучните теми на патријаршиската мисла.
Без да му припишуваме на приредувањето конкретни интервенции што не се документирани, доверувањето на оваа работа на Деликостантис претставува научно мошне соодветен избор.
Постои, дополнително, и една суптилна симболична поврзаност: Вартоломеј е Имвриец, Деликостантис исто така е Имвриец, а на Имврос започнува личната предисторија на запознавањето на Маџар со идниот Патријарх.
Така, местото се наоѓа на почетокот на животот што го раскажува книгата, на почетокот на комуникацијата што ја направила можна и, преку приредувачот, во нејзиниот грчки прием.
Слично признание заслужува издавачката иницијатива на Издавачката куќа Браќа Киријакидис. Грчкото издание не додава само уште еден наслов во богатата библиографија за Вартоломеј.
Тоа прави достапна една поинаква перспектива: сведоштвото на еден турски универзитетски професор за Вселенскиот патријарх и за институција што самиот ја проучува долго време.
Меѓу доблестите на книгата е и преводот на епископот Ксантуополски Паисиј Кокинакис и Маро Мавропулу, кој му служи на посебниот карактер на книга родена од усниот говор.
Грчката верзија ја задржува природноста и непосредноста на разговорот, без да ја ослабне историската и богословската тежина на зборот. Така, читателот нема чувство дека станува збор за текст што едноставно е пренесен од еден јазик на друг, туку за говор што на грчки го наоѓа сопствениот природен тек, задржувајќи ги тонот, нијансите и, пред сè, животната непосредност на разговорот.
Книгата, сепак, неизбежно повикува и на пошироко размислување за самата личност на Вартоломеј и за неговото место во современото Православие.
Конечната историска оценка на една толку долга Патријаршија може да му припаѓа само на идното време. Веќе, сепак, се оцртуваат основните насоки што требаше да ја определат нејзината физиономија: вселенскоста како активна служба, а не како музејски остаток од една титула, посветеноста на соборноста и сеправославното разбирање, меѓухристијанскиот и меѓурелигискиот дијалог, засилувањето на меѓународното присуство на Патријаршијата и, со особена доследност, издигнувањето на заштитата на Созданието во богословско и црковно барање.
Во овој контекст, Светиот и Велик собор на Крит во 2016 година претставува клучна референтна точка на современото соборно искуство на Православието.
Неговото значење не се состои во тоа што ги отстранил меѓуправославните разлики – отсуствата, споровите и подоцнежните случувања го покажаа спротивното – туку во тоа што со особена јасност ја изразил истрајноста во една Православна црква што бара начини за заедничко црковно сведоштво.
Соодветно на тоа, меѓухристијанскиот дијалог и еколошката проблематика не биле споредни аспекти на Патријаршијата, туку постојани насоки.
Особено еколошката чувствителност добила богословска длабочина, поврзувајќи ја заштитата на природниот свет со христијанското сфаќање на Созданието како Божји дар и со одговорноста на човекот кон него.
Една академска оценка, секако, мора да ја задржи потребната дистанца. Периодот на Вартоломеј познавал и познава сериозни меѓуправославни тензии: различни сфаќања за првенството и соборноста, тешкотии во сеправославното усогласување, украинското црковно прашање и неговите последици.
Историската тежина на една личност, меѓутоа, не зависи од отсуството на противење. Често таа се открива токму од обемот на прашањата со кои било поврзано нејзиното присуство и од фактот што нејзините избори ја направиле неизбежна дискусијата околу основни еклисиолошки прашања.
Од оваа гледна точка, Патријаршијата на Вартоломеј веќе се впишала во некои од најкритичните дискусии на Православието во последните децении.
Посебниот придонес на книгата на Маџар се состои во истакнувањето на внатрешната поврзаност што ги проникнува различните изрази на личноста на Патријархот.
Имвриецот од Агиос Теодорос, студентот од Халки, клирикот на патријаршиското Предание и меѓународно препознатливиот поглавар не се последователни улоги што една со друга се поништуваат.
Тие коегзистираат во една личност во која сеќавањето на корените разговара со вселенскиот хоризонт, приврзаноста кон Преданието со подготвеноста за дијалог, искуството на една мала и искушувана заедница со чувството на одговорност кон прашања од светски размери.
Можеби токму во оваа синтеза се наоѓа особената карактеристика на патријаршиската физиономија на Вартоломеј.
Така, Од Имврос до Цариград на крајот може да се чита како портрет на историска самосвест.
Не е важно само кој бил Димитриос Архондонис пред да стане Патријарх, туку и како Вартоломеј, по децении служба, одново го составува односот меѓу својот личен пат, Преданието што го примил и одговорноста што ја презел.
И токму тука издавањето на оваа книга ја добива својата подлабока вредност: овозможува зад достоинството да се види носителот на едно сеќавање; зад институцијата, личноста; а низ јавниот пат, подлабоката поврзаност на еден цел живот.
Ставрос Т. Анестидис е доктор по политички науки, заменик-директор на Центарот за малоазиски студии и автор. Pasted text
