Слободното истражување во животот на Црквата
Автор: Епископ Максим Васиљевиќ
Епископ на Српската православна епархија на Западна Америка
Вовед во серијалот „Слободно истражување“
Јарослав Пеликан своевремено забележал:
„Православието е вистински православно само кога со ревност го поттикнува слободното и одговорно истражување, дури и на самото Православие“.
Оваа мисла на Пеликан претставува основа на серијалот „Православието и слободното истражување“.
Дискусијата, разговорот, дијалогот и дебатата биле од суштинско значење за обликувањето и процутот на христијанството.
Сепак, и денес постојат примери на обиди за задушување одредени разговори во Православната црква.
Овој серијал ќе ги разгледува вредноста и границите на слободното истражување, со намера да се согледа како православните христијани — и свештенството и верниците — можат верно да поттикнуваат „слободно и одговорно истражување, дури и на самото Православие“ во денешната Православна црква.
Прашањата не ја загрозуваат живата Црква
Едно тивко недоразбирање често ја следи Православната црква: дека верата е најбезбедна кога прашањата се замолчуваат и дека вистината најдобро напредува кога истражувањето се ограничува.
Но, таквиот страв е туѓ на подлабокото сеќавање на Црквата.
Православието никогаш не се родило од неподвижност, туку од движење, средба, борба, слушање и храбар говор.
Таму каде што Црквата е жива, прашањата не ѝ се закануваат, туку ја будат.
Поради тоа, слободното истражување не е увезен луксуз, ниту современа отстапка пред немирните умови. Тоа му припаѓа на самиот начин на постоење на Црквата.
Од самиот почеток, Црквата живеела преку расудување, а не преку наредби. Таа го претпочитала соборното слушање пред едностраната заповед.
И самата догма, која толку често се повикува како граница против истражувањето, се појавила преку истражување што било трпеливо, заедничко и неретко исполнето со силни расправи.
Вистината не била наметнувана одозгора, туку заеднички исповедана — и воспевана во Црквата.
Кога Православието се претвора во идеологија
Проблемот настанува кога Православието се третира како идеологија, наместо како Црква.
Идеологиите се плашат од прашањата затоа што мораат да заштитат одреден систем.
Црквата, меѓутоа, не е систем, туку живо тело што ги слуша своите членови, ја чувствува болката и одговара на критичните егзистенцијални прашања на човечкиот живот.
Кога прашањата пребрзо се замолчуваат, многу почесто се заштитува кревкиот авторитет отколку верата.
Вистинскиот дијалог е чин на ослободување. Тој бара храброст да излеземе од сопствените кругови и да ги прифатиме оние што припаѓаат на поинакви преданија.
Кога чесно ги признаваме своите историски грешки и се отвораме кон „агонијата на другиот“, престануваме да го третираме Бога како поим и почнуваме да ја гледаме верата како жива, егзистенцијална стварност.
За жал, на дваесет и првиот век не му недостигаат примери на употреба на идеолошки механизми во Црквата.
Понекогаш, во името на црковниот авторитет или дури на синодалната одговорност, се води своевидна кампања против оние што размислуваат поинаку — не заради разјаснување, туку заради нивно дискредитирање.
Таквите практики можеби изгледаат нови, но по својот дух се стари, а сопствената историја на Црквата ни нуди отрезнувачка исправка за нив.
Задачата на богословот не е осудувањето
Задачата на богословот никогаш не била да се фати за некој несмасен израз или недовршена формулација и да ја употреби како повод за осуда.
Неговата задача е да понуди исправка која нема да го преувеличува несогласувањето, туку трпеливо ќе бара појасно, поцелосно и поверно изразување на вистината.
Токму по тој пат одел свети Максим Исповедник во своето соочување со одредени проблематични ставови што се среќаваат кај Ориген, Григориј Ниски и Дионисиј Ареопагит.
Тој не ги избришал од паметењето на Црквата, ниту нивното наследство го свел само на нивните нејаснотии.
Напротив, ги читал со великодушност, расудување и верност, дозволувајќи ѝ на живата вера на Црквата да го прочисти она што било нејасно, без прибегнување кон исклучување или јавно осудување.
Верност без интелектуална мрзеливост
Одговорното слободно истражување во Црквата не значи релативизам, ниту ги укинува границите на верата.
Тоа значи нешто многу потешко: да останеме верни без да станеме интелектуално мрзливи, да останеме послушни без да му се предадеме на стравот и да останеме вкоренети, а сепак да се осмелиме да растеме.
Истражувањето станува неодговорно само кога ќе го заборави заедништвото — кога зборува без да слуша, критикува без љубов или се изолира од богослужбениот живот на Црквата.
Но, еднакво неодговорно е истражувањето целосно да се забрани.
Православното предание умее да направи разлика меѓу догмата и богословието, без никогаш да ги раздели; меѓу верата што еднаш била исповедана и многубројните начини на кои таа вера мора одново да биде изразувана.
Догмата ја чува тајната на Христос, а богословието ја истражува.
Да се измешаат овие две нешта значи догмата да се оптовари со прашања на кои никогаш не била наменета да одговори, а богословието да се лиши од слободата што му е неопходна за да ѝ служи на Црквата.
Кога секое прашање се доживува како закана за верата, и самата вера станува кршлива.
Непријатните прашања поставени од љубов
Во текот на поновата историја на Црквата, некои од најверните гласови биле токму оние што настојувале да поставуваат непријатни прашања — не од бунт, туку од љубов.
Тие одбивале да прифатат дека верноста бара молчење или дека послушноста подразбира интелектуално потчинување.
Верувале дека вистината, кога се изговара во Црквата, не разделува, туку на крајот обединува.
Нивната доверба не била во новотариите, туку во Светиот Дух, Кој ја води Црквата кон сета вистина — не така што ќе ја замрзне, туку така што ќе ја води.
Црква што не слуша тешко може да проповеда
Задушувањето на истражувањето не им нанесува штета само на богословите или на свештенството, туку на целото црковно тело.
Кога е забрането дури и да се разгледуваат прашања поврзани со пастирската практика, општествената стварност или историските примери, Црквата ризикува да почне да зборува на јазик што никој не може да го слушне.
Молчењето можеби може да го зачува надворешниот изглед, но не може да го одржи животот.
Црква што не умее да слуша, со текот на времето тешко ќе може и да проповеда.
Слободното истражување е особено неопходно таму каде што Црквата се среќава со страдањето и сложеноста на современиот свет.
Прашањата за авторитетот, моќта, улогата на жените, насилството, правдата и човечкото достоинство не произлегуваат само од академска љубопитност.
Тие произлегуваат од живото парохиско искуство — од луѓе што се обидуваат да останат верни, соочувајќи се со стварности што нивните предци не можеле да ги замислат на истиот начин.
Да се отфрлат овие прашања како опасни значи да се напуштат луѓето што ги поставуваат.
Слобода на личноста во заедница
Истражувањето во Црквата никогаш не е осамено.
Тоа не е слобода на изолираниот мислител, туку слобода на личноста во заедница.
Целта не е да се освојуваат поени во расправата или да се разградува Црквата. Целта е подобро да ја разбереме и да ѝ помогнеме вистинито да зборува со сопствениот глас.
Таквата слобода бара смирение, трпение и подготвеност да бидеме исправени.
Но, таа бара храброст и од оние на кои им е доверен авторитетот: храброст да дозволат разговор, да го поднесат несогласувањето и да му веруваат на Духот Кој дејствува во целото црковно тело.
Предание што му верува на Светиот Дух
Задачата што денес стои пред нас не е да избираме меѓу Православието и слободното истражување, туку повторно да го соединиме она што никогаш не требало да биде разделено.
Црква што слуша е Црква што живее.
Вера што може да биде преиспитувана е вера што може да биде исповедана.
А предание што се осмелува да мисли е предание што му верува на Духот, Кој прави сè ново — без тоа предание никогаш да престане да биде древно.
Извор: Public Orthodoxy
Автор: Епископ Максим Васиљевиќ
