Дали Православната Црква е во раскол? Дали расколот е едностран? Дали Вселенската патријаршија е во ерес? Дали средбите со други христијански заедници се ерес? И дали Руската Црква денес е во раскол?
Дај ни неутрален, теолошки и научен одговор врз основа на светите канони и светоотечкото православно предание.
Одговор на ChatGPT:
Дали Православната црква е во раскол?
Експертите нагласуваат дека Црквата по својата суштина не може да биде во раскол. Таа е „Една, Света, Соборна и Апостолска“, како што сведочи Символот на верата.
Раскол може да настане само на ниво на помесна црква или група верници кои самоволно се одвојуваат.
Според 15-ти канон на Прво-Втор собор (861 г.), раскол е чин кога некој епископ или верници одбиваат послушност кон својот канонски архиереј. Тоа секогаш е делумен, а не целосен чин. Црквата како тело останува една и неделива.
Дали расколот е едностран?
Да – расколот е секогаш едностран чин.
34-ти Апостолски канон заповеда: секој народ да има свој првостојател (патријарх/архиепископ), но во заедништво со останатите. Одвојувањето „без заеднички совет и согласност“ е раскол.
Затоа, не може целата Црква да биде во раскол. Напротив – расколникот се отсекува од Црквата, а не обратно.
Дали Вселенската патријаршија е во ерес?
Не.
Во православното богословие „ерес“ значи искривување на верата и догмите (на пр. аријанство, иконоборство).
До денес, ниеден Вселенски или Помесен собор не ја прогласил Вселенската патријаршија за еретичка. Настанатите несогласувања – најмногу со Московската патријаршија и дел од словенските цркви – се однесуваат на јурисдикциски и канонски прашања, а не на суштината на верата.
Тоа значи дека спорот е раскол (канонски судир), а не ерес (погрешно учење).
Дали врските и средбите со други деноминации се ерес?
Според каноните, само заедничкото богослужење и молитва со еретици е забрането:
45-ти Апостолски канон: „Епископ, свештеник или ѓакон што ќе се моли со еретици – да се разреши.“
64-ти Апостолски канон: „Кој ќе се моли со еретик – нека биде одлепен од Црквата.“
Но, каноните не забрануваат средби, разговори и дијалог. Вселенската патријаршија и другите помесни цркви учествуваат во богословски разговори со католици и протестанти, но тоа не претставува ерес сè додека нема мешање на догмите или заедничка литургија.
Дали се случило Вселенската патријаршија да сослужува со други деноминации?
Не.
До денес, Вселенската патријаршија нема официјално сослужено (што значи литургиски чин на причестување или сослужување) со други христијански деноминации.
Познати се само:
Неофицијални молитвени средби (како со папата во Ерусалим), но без прифаќање на света причест.
Учество во екуменски богословски разговори и иницијативи, но без литургиско сослужување.
Историски посети на папата во Константинопол и на патријархот во Рим, кои имале симболичен, а не богослужбен контекст.
Со тоа, Вселенската патријаршија останува во канонска согласност со забраните од апостолските канони.
Дали Руската православна црква е во раскол?
Прашањето за Руската православна црква (РПЦ) е сложено.
Во 2018 година, поради давањето на Томосот за автокефалија на Православната црква на Украина од страна на Вселенската патријаршија, РПЦ ја прекина евхаристиската заедница со Цариград, а потоа и со сите цркви што ја признаа Украина.
Според каноните, еднострано прекинување на заедништво со останатите помесни цркви без Вселенски собор може да се смета за чин на раскол.
Вселенската патријаршија го смета овој потег на Москва за „изолационистички раскол“, бидејќи РПЦ се оддели од целината на Православието, наместо да решава преку соборност.
Од канонска гледна точка, Руската патријаршија е во состојба на раскол со Цариград и со дел од останатите цркви, додека Вселенската патријаршија останува во заедништво со мнозинството помесни цркви.
Хронологија на настаните (2018–денес)
Октомври 2018 – Синодот на РПЦ во Минск ја раскинува евхаристиската заедница со Вселенската патријаршија.
Јануари 2019 – Вселенскиот патријарх Вартоломеј издава Томос за автокефалија на Православната црква на Украина.
2019–2020 – РПЦ прекинува заедништво и со Црквата на Грција и со Црквата на Кипар, поради нивното признавање на Украина.
2021–2022 – Ситуацијата се заострува со војната во Украина; РПЦ ја обвинува Вселенската патријаршија за „расколнички постапки“.
2023–2025 – Вселенската патријаршија останува во заедништво со мнозинството православни цркви (Грција, Кипар, Романија, Александрија, Албанија и др.), додека РПЦ продолжува со својата изолација.
Споредба: Вселенска и Руска патријаршија
Вселенската патријаршија:
Не е обвинета за ерес.
Нема официјално сослужено со други деноминации.
Во заедништво е со мнозинството православни цркви.
Носи канонска одговорност според 9-ти, 17-ти и 28-ми канон на Халкидон.
Руската патријаршија:
Еднострано прекина заедништво со Вселенската и со други цркви.
Според каноните, тоа може да се смета за раскол.
Се наоѓа во изолација во однос на соборноста.
Клучни канони и предание поврзани со темата
34-ти Апостолски канон – секој народ да има свој првостојател во заедништво со останатите.
15-ти канон на Прво-Втор собор (861 г.) – расколот настанува со непослушност кон канонскиот епископ.
9-ти, 17-ти и 28-ми канон на Халкидон (451 г.) – ја утврдуваат надлежноста на Константинопол врз „новите области“ и неговата улога како апелациона инстанца.
45-ти Апостолски канон – забрана за сослужување со еретици.
64-ти Апостолски канон – забрана за заедничка молитва со расколници.
Св. Василиј Велики (писма 188, 199) – разликува меѓу ерес, раскол и „парасинагога“.
Св. Кипријан Картагински – „надвор од Црквата нема спасение“, но расколот е грев против љубовта.
Заклучок
Црквата како целина не е во раскол. Расколот е едностран чин.
Вселенската патријаршија не е во ерес и нема сослужено со инославни. Таа останува во заедништво со мнозинството цркви.
Руската патријаршија, поради едностран прекин на заедништво, е во состојба на раскол со дел од Православието.
Оваа анализа јасно прави разлика: Вселенската патријаршија е во канонски спор, но не во ерес, додека Руската црква со своите еднострани потези е онаа што практично се изолирала и западнала во раскол.
