Животот на православните во Либан
Секојдневието и живата теологија на источноправославните заедници на Блискиот Исток често се занемаруваат и во академските истражувања и во јавниот дискурс. Тие не припаѓаат на оригенистичките (нехалкедонски) цркви и најчесто се изгубени во честото поистоветување на православието со евро-азиски нации. Како и другите христијани во регионот, тие се соочуваат со стереотипни западни претстави за „Блискиот Исток“ како исконски насилен и муслимански простор.
Од 2019 до 2022 година, д-р Араш спровела теренско истражување меѓу православните Ромеи во Либан – арапски христијани кои го следат византискиот модел и се под јурисдикција на Антиохиската православна патријаршија со седиште во Дамаск. Истражувањето покажува дека овие заедници се соочуваат со постојана напнатост меѓу чувството на историска припадност и стравот од исчезнување.
Разговор во манастирот Доума
На 6 септември 2020 година, во дворот на манастирот Свети Јован Крстител во селото Доума, по Литургијата, група верници разговарале со игуманијата Мајка Маријам и архимандритот Тома. Еден од посетителите, Марван, ја прашал истражувачката кон што е надочено нејзиното истражување. Кога одговорила дека ја интересира враќањето на христијаните во делови од Бејрут каде што порано биле мнозинство, разговорот добил остар тон.
„Тие сакаат да нè избркаат. Либан е наш, ние сме тука од почеток,“ изјавила Мајка Маријам, напуштајќи ја просторијата.
Овој момент, забележува авторката, открива длабока колективна вознемиреност и чувство дека христијаните се потиснати од муслиманските заедници.
Историски и политички контекст
Православните Ромеи во Либан се една од осумнаесетте официјално признати верски групи во земјата. Политичкиот систем на државата – наследство од османлиското владеење, францускиот колонијализам и модерниот модел на поделба на власта – ги распределува клучните позиции според верска припадност: претседателот мора да биде маронит, премиерот сунит, а претседателот на парламентот шиит.
Овој сектарски систем ја обликува не само политиката, туку и секојдневниот живот. Припадноста кон заедница (таифа) се пренесува по татковска линија, а законот и општеството функционираат во рамки на патријархална клиентелистичка мрежа. Во таков амбиент, малите заедници, како православните Ромеи, често се чувствуваат политички маргинализирани.
Вознемиреност и колективна меморија
Вознемиреноста на Мајка Маријам и другите соговорници е поврзана со сеќавањата од либанската граѓанска војна (1975–1990), кога градовите беа поделени по верска линија. Често користена фраза меѓу христијаните е „акалуна“ – „не изедоа“, што симболично го изразува стравот дека муслиманските заедници ги „потиснуваат“ христијаните и демографски и територијално.
Иако нема официјален попис во Либан од 1932 година, перцепцијата за „намалување“ на христијаните често се користи како аргумент за загуба на легитимитет и простор.
Континуитет и духовен идентитет
Во ваков контекст, заедницата го гради својот идентитет врз чувството на континуитет – историска присутност уште од апостолските времиња. „Либан е земја на светитците“ („Лубнан ард ел-кидисин“), велат локалните верници, поврзувајќи ја духовната историја со територијалниот идентитет. Така, верноста кон традицијата станува израз на легитимитет и опстанок.
Архимандритот Тома во разговорот нагласил дека „православието не зависи од политиката ниту од сектите“. Оваа идеја се спротивставува на доминантниот сектарски дух во земјата и потсетува дека верата не може да се сведе на етничка или политичка категорија.
Теолошка и културна перспектива
Д-р Араш ја заклучува својата анализа со предупредување дека не треба сите овие идентитетски изрази да се сфаќаат како „внатрешен ориентализам“ – односно прифаќање на западните категории за Истокот. Напротив, токму преку етнографско набљудување на монаштвото и заедниците, може да се разбере како православните во Либан ги усогласуваат своите теолошки, политички и секојдневни искуства.
Тие живеат со противречности – помеѓу верата и политиката, минатото и сегашноста, опстанокот и надежта. Токму во тие противречности, смета авторката, се наоѓа живата теологија на блискоисточното православие.
Автор: д-р Роксана Марија Араш, факултетски соработник при Центарот „Хагоп Кеворкјан“ за блискоисточни студии, Њујорк Универзитет
Извор: Public Orthodoxy – Orthodox Christian Studies Center, Fordham University
