Исихазмот е една од најважните духовни традиции во Православната Црква. Тој не е некаква чудна техника, ниту бегство од светот, ниту приватна мистика без врска со Црквата. Исихазмот е православен начин на духовен живот, кој има за цел човекот да се очисти од страстите, да го смири срцето, да се соедини со Бога преку благодатта и да влезе во вистинско искуство на Божјото присуство.
Самиот збор „исихазам“ доаѓа од грчкиот збор ἡσυχία, што значи тишина, мир, внатрешна смиреност. Но оваа тишина не е само надворешно молчење. Тоа е длабок внатрешен мир, во кој човекот престанува да биде расеан од страстите, помислите, суетата и грижите, и почнува целосно да се насочува кон Бога.
Што е исихазам?
Исихазмот е духовна и аскетска традиција на Православната Црква.
Неговото средиште е:
внатрешната тишина,
очистувањето на срцето,
непрестајната молитва,
умносрдечната молитва,
искуството на Божјата благодат,
созерцанието на несоздадената светлина.
Тоа значи дека исихастот не бара само надворешна религиозност. Тој не сака само да знае нешто за Бога со разумот. Тој сака да го очисти срцето за да може навистина да живее со Бога.
Во Православието, Бог не е само идеја. Бог не е само предмет на философско размислување. Бог е Жив Бог, Кој се открива, Кој дејствува, Кој го осветува човекот и го води кон обожение.
Затоа исихазмот е поврзан со најдлабоката цел на православниот живот: обожението. Обожение не значи дека човекот станува Бог по суштина. Тоа би било невозможно. Обожение значи дека човекот преку благодатта учествува во Божјиот живот.
Исихазмот не започнува со Свети Григориј Палама
Многу луѓе мислат дека исихазмот започнува во XIV век со свети Григориј Палама. Но тоа не е точно. Свети Григориј Палама не измислил ново учење. Тој само го објаснил и одбранил она што Црквата одамна го живеела.
Исихастичкиот дух постоел уште во древниот монашки живот. Пустинските отци, монасите, подвижниците и големите Отци на Црквата зборувале за очистување на срцето, борба со помислите, внатрешна молитва, созерцание на Бога и соединување со Него преку благодатта.
Оваа традиција се поврзува со светители и отци како свети Григориј Ниски, свети Макариј Египетски, Евагриј, Дионисиј Ареопагит, свети Максим Исповедник и свети Јован Лествичник.
Значи, Палама не носи нова вера. Тој ја брани старата православна духовност од погрешно разбирање.
Што е умносрдечна молитва?
Еден од најпознатите изрази на исихазмот е умносрдечната молитва. Таа најчесто се изразува преку Исусовата молитва:
Господи Исусе Христе, Сине Божји, помилуј ме грешниот.
Оваа молитва не е магична формула. Таа не е техника со која човекот автоматски добива духовни состојби. Таа е молитва на покајание, смирение и љубов кон Христос.
Целта е умот, кој обично е расеан на сите страни од помислите, да се врати во духовното срце на човекот. Тоа значи човекот да престане да живее расцепено: едно да мисли, друго да зборува, трето да сака, четврто да прави. Во молитвата, целиот човек се собира пред Бога.
Исихастот не бара фантазии, виденија или емоционални возбуди. Тој бара чисто срце. Затоа вистинскиот исихазам секогаш е поврзан со покајание, смирение, пост, исповед, послушание, Света Литургија и живот во Црквата.
Варлаам од Калабрија и спорот со исихастите
Во XIV век се појавил Варлаам од Калабрија. Тој бил учен римокатолички монах, образован и под влијание на западната философска мисла. Варлаам не можел да прифати дека човекот може вистински да има духовно искуство на Бога.
Тој сметал дека Бог не може навистина да се види или да се познае. Според него, човекот може да зборува за Бога повеќе преку разум, философија и симболи, но не може реално да учествува во Божјата светлина.
Кога слушнал за исихастите на Света Гора, тој почнал да ги исмева. Ги нарекувал „омфалоскопи“, односно луѓе што гледаат во својот папок. Со тоа сакал да ги прикаже како прости монаси што прават некакви телесни техники и мислат дека го гледаат Бога.
Но Варлаам не ја разбрал суштината на исихазмот. Исихастите не учеле дека човекот ја гледа Божјата суштина со телесни очи. Тие не учеле дека молитвата е механичка техника. Тие сведочеле дека човекот преку очистување, молитва и благодат може навистина да учествува во Божјото дејство.
Свети Григориј Палама како бранител на исихазмот
Свети Григориј Палама станал главниот бранител на исихастите. Тој бил монах, богослов и подоцна архиепископ на Солун. Неговото учење е едно од најважните богословски богатства на Православната Црква.
Палама објаснил дека треба да се направи разлика меѓу Божјата суштина и Божјите енергии.
Божјата суштина е недостапна. Никој не може да ја види, разбере или поседува Божјата суштина. Бог по Својата суштина останува над секое човечко разбирање.
Но Божјите енергии се Божјо вистинско дејство кон светот. Преку нив Бог се открива, осветува, просветлува и го преобразува човекот. Тие енергии не се создадени. Тие се несоздадени, затоа што се Божји.
Ова е срцето на паламитското богословие, односно изворното православно предание кое го бранел Св. Григориј Палама:
Не ја гледаме Божјата суштина.
Но навистина учествуваме во Божјите несоздадени енергии.
Ова значи дека човекот навистина може да има опит на Божјата благодат. Не како фантазија, не како психологија, не како обична емоција, туку како реално учество во Божјиот живот.
Што е несоздадената светлина?
Исихастите зборуваат и за несоздадената светлина. Тоа е светлината на Божјата благодат. Таа не е обична материјална светлина. Не е светлина како сонце, свеќа или оган. Таа е Божја светлина, несоздадена светлина, истата онаа светлина што апостолите ја виделе при Преображението Христово на Тавор.
Кога Христос се преобразил пред Петар, Јаков и Јован, тие ја виделе Неговата слава. Таа слава не била создадена светлина, туку Божја несоздадена слава.
Затоа Палама вели дека искуството на исихастите не е измислица. Тоа е продолжение на библиското и светоотечкото искуство на Божјата слава.
Но овде треба да бидеме внимателни. Целта на православниот живот не е да „видиме светлина“ од љубопитност. Целта е покајание, очистување, смирение и соединување со Христос. Ако Бог даде духовна утеха, тоа е Негов дар. Човекот не треба да бара виденија, туку чисто срце.
Што одлучила Црквата?
Спорот меѓу Варлаам и свети Григориј Палама не останал само лична расправа. Црквата го разгледала ова прашање соборно.
На крај, Црквата ја прифатила како православна паламитската одбрана на исихазмот.
Таа потврдила дека:
Божјата суштина е недостапна.
Божјите енергии се несоздадени.
Човекот може реално да учествува во Божјата благодат.
Обожението не е фантазија, туку вистинско духовно искуство.
Ова е многу важно, затоа што со тоа Црквата не одбранила само монашка практика. Таа го одбранила самиот православен поглед на спасението.
Ако Божјата благодат е само создадена, тогаш човекот не се соединува вистински со Бога, туку само со нешто создадено. Но ако благодатта е несоздадена Божја енергија, тогаш спасението е вистинско учество во Божјиот живот.
Затоа исихазмот не е споредна тема. Тој е срце на православното разбирање на спасението.
Зошто исихазмот станал толку важен на крајот од Византија?
Исихазмот особено се истакнал во последните векови на Византија. Тоа не било случајно. Во тоа време Византија била политички слаба, опкружена со опасности и постепено се приближувала кон пад.
Кога надворешниот свет се распаѓа, човекот почнува да бара подлабока основа. Политичката сила на империјата слабела, но духовниот живот на Црквата не исчезнал. Напротив, токму во време на надворешна криза, исихазмот покажал дека вистинската сила на Црквата не е во империјата, во војската или во политичката моќ, туку во молитвата, покајанието и благодатта.
Тоа е многу силна порака. Дури и кога царството паѓа, Црквата живее. Дури и кога историјата е тешка, човекот може да се очистува, да се моли и да се соединува со Бога.
Исихазмот бил одговор на една цела епоха: ако надворешната сигурност исчезнува, вистинската сигурност е во Христос.
Истокот и Западот во тој период
Во истиот период, Западот сè повеќе се организирал околу папската власт, правниот систем, економската организација, монашките редови и политичкото влијание на Црквата.
Истокот, пак, особено во доцновизантискиот период, се свртел кон исихазмот, умносрдечната молитва, очистувањето на срцето, обожението и учењето за Божјите несоздадени енергии.
Ова не значи дека на Запад немало духовност, ниту дека на Исток немало црковна организација. Но главниот акцент бил различен.
На Запад, црковниот живот сè повеќе добивал правно-административен облик. На Исток, во најтешките историски моменти, најсилно се покажала внатрешната духовна традиција.
Токму затоа исихазмот е толку важен за Православието. Тој покажува дека Црквата не е само институција, туку простор на исцелување, молитва, очистување и обожение.
Исихазмот и денешниот човек
Исихазмот не е само тема од минатото. Тој има големо значење и денес.
Денешниот човек е многу расеан. Живее во бучава, информации, стравови, желби, грижи и постојана брзина. Срцето тешко наоѓа мир. Умот постојано скока од една работа на друга. Човекот често знае многу информации, но не се познава себеси. Зборува многу, но малку се моли. Слуша многу, но ретко влегува во внатрешна тишина.
Исихазмот му кажува на денешниот човек: врати се во срцето. Смири се. Покај се. Моли се. Не барај го Бога само во идеи, туку во очистеното срце. Не мисли дека духовниот живот е само знаење, туку живот во благодатта.
Но ова не значи дека секој треба да биде монах на Света Гора. Исихастичкиот дух треба да го живее секој православен христијанин според својата мера: со редовна молитва, со Исусовата молитва, со исповед, со Причест, со смирение, со борба против страстите и со внимание на срцето.
Затоа, исихазмот е една од најдлабоките духовни традиции на Православната Црква. Тој нè учи дека вистинското богословие не е само зборување за Бога, туку живот со Бога. Не е само разумно објаснување, туку духовно искуство. Не е фантазија, туку очистување, молитва и учество во Божјата благодат.
Свети Григориј Палама ја одбранил оваа вистина од Варлаам, објаснувајќи дека човекот не ја гледа Божјата суштина, но навистина учествува во Божјите несоздадени енергии. Така Црквата ја потврдила православната вера дека спасението е реално обожение, реално учество во Божјиот живот.
Во времето кога Византија политички слабеела, исихазмот покажал дека вистинската сила на Православието не е во земната моќ, туку во молитвата, покајанието и благодатта Божја. А тоа е порака и за денес: светот може да биде бучен, нестабилен и збунет, но човекот што го очистува срцето и се моли со смирение може да го најде вистинскиот мир во Христос.
Црковен журнал Логос
