Од античките времиња до денес, човештвото постојано бара начини да ја изрази вистината, да ја поучи добродетелта и да ги покаже последиците од човечкото однесување.
Два големи педагошки тека на историјата — наизглед различни, но суштински слични — се басните на Езоп и учењето на Христос, како што се толкува и живее во Православната Традиција. Патот на човекот кон вистината никогаш не бил моментален; тој бил постепен, воспитен и откровителен. Уште пред да се чуе словото на Евангелието, човештвото веќе ги имало примено семињата на вистината преку совеста, искуството и набљудувањето на светот.
Во овој процес припаѓаат и басните на Езоп, кои, иако немаат откровителен карактер, јасно го прикажуваат природниот морален поредок.
Со доаѓањето на Исус Христос, ова морално знаење не се укинува, туку се надминува и се доведува до својата полнота.
Отците на Црквата, со расудување и мудрост, ги препознале овие басни како подготовка за Евангелието — како предворје што го подготвува човештвото за вистината на спасението.
Воспитната историја на човештвото ниту започнува, ниту завршува со христијанството, но во христијанството ја наоѓа својата полнота и спасоносно исполнување.
Пред Евангелието, човештвото било поучувано преку искуството, философијата и митот. Еден од најзначајните носители на оваа морална подготовка бил Езоп, чии басни, на едноставен но прониклив начин, ги истакнуваат вечните вистини за човечката природа.
Басните на Езоп користат едноставни слики — животни и секојдневни ситуации — за да пренесат длабоки морални поуки. На сличен начин, Христос им говорел на луѓето преку параболи: за Сејачот, Блудниот син, Добриот Самарјанин. Во двата случаи, вистината не се наметнува; таа му се открива на слушателот кој е подготвен да размислува.
Како што забележува свети Јован Златоуст, параболата ги спушта возвишените значења до мерката на човечката слабост, за поуката да стане разбирлива и доживеана:
„Преку параболи Тој поучува, за да ја примат вистината не со присила, туку по слободна волја.“
Истата педагошка логика е присутна и во басните, кои функционираат како огледало на човечкото однесување.
Кога Христос дојде „во полнотата на времето“, Тој не го укина природното морално знаење, туку го усоврши, водејќи го од нивото на однесување кон нивото на спасението и заедницата со Бога.
Митот и параболата како воспитни форми
Митот, како и параболата, функционира како посреден говор. Тој не ја наметнува вистината, туку ја предлага. Христовото параболично учење совршено се вклопува во оваа воспитна рамка.
Човекот е повикан да се препознае себеси во нарацијата. Истото се случува и со басните на Езоп, кои го прават слушателот истовремено судија и обвинет на сопственото однесување.
Примери на басни и богословски соодветства
а) Зајакот и желката – трпение и смирение
Басната ја истакнува предноста на постојаниот напредок над гордата самоувереност и ја покажува спасоносната сила на истрајноста. Желката победува не поради природни дарови, туку поради истрајноста. Истото го наоѓаме и во Христовите зборови: „Кој ќе се смири, ќе биде возвишен“ и „Кој ќе истрае до крај, ќе се спаси“. Свети Василиј Велики нагласува дека духовниот напредок не е плод на брзина, туку на трпелива и постојана борба.
б) Волкот и јагнето – неправда и невиност
Басната го разоткрива механизмот на насилство прикриено со лажна рационалност. Волкот измислува причини за да ја оправда неправдата. Ова е слика на паднатата човечка власт. Во Евангелието, пак, Христос се јавува како „Јагне безгрешно“, Кое неправедно страда, но преку жртвата ја победува неправдата.
в) Лисицата и грозјето – самоизмама и духовна заслепеност
Басната ја открива човековата склоност да го презре она што не може да го достигне. Светите Отци предупредуваат на духовната заблуда и самооправдувањето на страстите, нагласувајќи ја потребата од покајание и искреност.
г) Штурчето и мравката – промисла, труд и духовна будност
Басната поучува на одговорност и промисла. Апостол Павле го поврзува трудот со одговорноста, а црковната химнографија постојано повикува на будност и подготвеност за вечноста.
д) Лавот и глувчето – милост и смирение
Малото глувче го спасува моќниот лав. Басната ја превртува световната претстава за моќта и ја истакнува вистината дека благодатта им се дава на смирените.
Православната Црква никогаш не ја отфрлила целосно предхристијанската мисла. Напротив, таа расудувала и го користела она што води кон добродетелта. Свети Василиј Велики ја нарекува „надворешната мудрост“ подготовка за животот во Христос, поучувајќи дека, како пчелите што земаат нектар од цветот, така и ние треба да го земаме корисното од световната мудрост.
Басните на Езоп не спасуваат, но поучуваат. Евангелието не само што поучува, туку преобразува. Така, Езоп ѝ говори на совеста, Христос на срцето, а Црквата го води целиот човек кон спасение и обожение.
Басните на Езоп и учењето на Христос се среќаваат на полето на моралното воспитување. Басните го покажуваат патот на природната добродетел; Евангелието го открива патот на спасението. Отците на Црквата ги поврзуваат овие два света, покажувајќи дека секое вистинско учење ја наоѓа својата полнота во светлината на Христос.
Автор: Митрополит Клеопа од Шведска
Извор: vimaorthodoxias.gr
