Широко е распространето мислењето дека помесните (автокефални) Православни цркви се национални, односно дека во православието постои поистоветување на верата и нацијата. За другите цркви (Римокатоличката и протестантските цркви, како и другите верски заедници) се смета дека се интернационални.
Кај нас многумина Црквата ја доживуваат како една од националните институции чија цел е да ги чува националните обележја, обичаите, јазикот, фолклорот, културата и државниот „територијален интегритет и суверенитет“. Гледано историски, Православната црква навистина го формирала националниот идентитет на источно-христијанските народи. Истото важи и за Латинската црква кога станува збор за западноевропските народи. Сè до поновото време христијанството ги проникнувало и инспирирало сите пори на народниот и општествениот живот: културата, уметноста, политиката, економијата, литературата, јавниот морал. Во периоди на ропство Црквата имала и политичка власт, бидејќи цивилна власт не постоела (ниту можела да постои). Ова има за последица денес Грк, Романец, Бугарин, Русин, Србин, Црногорец да се чувствува православен „по раѓање“ (како што Хрват се чувствува римокатолик), иако верата секогаш е чин на слободен избор.
Христијанскиот поим за нацијата суштински се разликува од современите секуларни претстави. Христијанските нации биле отворени и вертикално и хоризонтално. Целта на нацијата била да Му служи на Бога и да ја остварува Божјата волја на земјата. Црквата ги преобразувала нациите, ги христијанизирала и ги насочувала кон наднационални цели и вредности. Истото било случај и со христијанските нации на Запад. Модерните секуларизирани нации стануваат мит, тотем, божество, „мистичен темел на авторитетот на секоја власт“. Националната волја станува извор на правото и политиката. Модерните нации настојуваат да го „еманципираат“ целиот општествен живот од влијанието на Црквата, зашто самите тие се псевдо-црква. Бога и Црквата ги потчинуваат на националниот егоизам, вклучувајќи ги во кодовите на сопствената месијанска национална идеологија. Спојувањето на верата со ваков поим за нацијата е ерес позната како етнофилетизам (религиозен национализам).
„Црквата е вселенска, соборна, богочовечка, вечна; затоа е хула, непростлива хула против Христа и Светиот Дух, од неа да се прави национална институција, да се сведува на ситни, минливи, временски национални цели и методи… Време е, дванаесеттиот час е, некои од нашите црковни претставници да престанат да бидат исклучиво слуги на национализмот и политиката, без оглед на тоа која и чија, и да станат првосвештеници и свештеници на една, света, соборна и апостолска Црква“, вели Јустин Поповиќ. Во Црквата нема ни Јудејци ни Елини, ни роб ни слободен, ни машко ни женско, зашто сите сте едно во Христа (Гал. 3,28). Тој е „сè во сè“ (Кол. 3,11).
Во историско-социолошката, па и теолошката литература може да се прочита дека Православната црква е „национална“, „анационална“, „вселенска“ (интернационална), „наднационална“ и слично. Сите овие тврдења можат да бидат делумно точни. Црквата не е апстрактна заедница. Таа секогаш се пројавува во конкретен народ, време и простор. Уште од самиот почеток Евангелието го соопштувала во категориите на локалната култура и јазик. Истовремено, нацијата ја отворала, ја ослободувала од националниот егоизам и самодоволност, „ја терала да излезе од себе“ и да се соживува со другиот. Црквата не ги негира националните ентитети, но го отфрла секој облик на субординација меѓу нациите, како и морална или аксиолошка супериорност.
Според националниот состав на своите верници, една локална или автокефална Православна црква може да биде повеќенационална (ако на тој простор живеат припадници на различни нации), а може да биде и еднонационална (ако просторот е национално хомоген). Теоретски, може да биде и анационална доколку верниците не сакаат национално да се идентификуваат. Значи, Црквата ниту го негира ниту го апсолутизира националното, туку гради единство во различноста („помирена различност“) на многу нации. Самата Црква е „нов Израил“, „народ Божји“, „ново општество“ составено од припадници на различни историски народи.
Секоја нација има право и можност да влезе во Црквата со можност во неа да го зачува својот национален идентитет, но ниту една нема право да има „своја“ ексклузивна „национална црква“ која би „Го национализирала Христа“, би го зацврстувала националниот егоизам и би ја обоготворувала самата нација.
Без да се минимизираат црковно-доктринарните причини, националните судири внатре во Црквата низ историјата предизвикале несогледливи трагични последици. Судирот меѓу Грците и Латините завршил со трагичниот раскол од 1054 година, кој трае до ден-денес, како и судирот меѓу латинскиот (романскиот) и германскиот свет во шеснаесеттиот век. Кога во разговорниот говор се вели „грчка“, „руска“, „бугарска“, „македонска“ црква, тоа не значи дека станува збор за посебни, независни и самодоволни цркви. Ниту една локална црква не може да биде независна од другите. Една вера, една Црква Христова се актуализира во различни народи и држави, и секогаш тоа е една и единствена Црква Христова. Затоа би било поправилно да се зборува за Православната црква во Србија, Русија, Црна Гора, Европа, Азија, Африка…
Извор: https://stpaulsirvine.org/wp-content/uploads/2021/04/the-orthodox-church-in-the-21st-century-pdf.pdf
