Скандалот што изби по службата во манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ во преспанското село Јанковец не стивнува. Откако во јавноста се појави снимка од читањето на Синодиконот на Неделата на Православието, во која јеромонахот Спиридон изговара анатеми поврзани со ковид-вакцините, вештачката интелигенција и непокорувањето кон власта, реакциите беа бурни. Но наместо сериозна расправа за суштината на проблемот, во јавниот простор брзо се појави и обид случајот да се релативизира.
Весникот „Вечер“ објави текст во кој игуменот Спиридон тврди дека е „погрешно интерпретиран“ и дека анатемата не е клетва, туку „духовно лекување“. Според него, зборовите биле извртувани, а тој не бил против вакцините, против медицинските работници или против вештачката интелигенција.
Но проблемот не е во тоа како некој подоцна ја објаснува проповедта. Проблемот е во она што беше јавно изговорено и снимено.
На снимката од службата се слуша како се чита:
„На оние што со магии ги повикуваат демоните и се поклонуваат и се надеваат на вештачката интелигенција – анатема.“
Потоа присутните верници во хор одговараат:
„Анатема! Анатема! Анатема!“
Исто така се слуша и формулацијата:
„На оние што под присила, принуда и уцени ги присилуваа луѓето да се вакцинираат против ковид – анатема.“
Ова не е прашање на толкување, туку на факти. Зборовите се кажани во богослужбен контекст, во рамките на читањето на Синодиконот на Православието – текст што традиционално се чита еднаш годишно и во кој историски се осудуваат ересите и гонителите на Црквата.
Токму затоа многумина богослови и верници поставија едно суштинско прашање: дали некој има право да го дополнува овој текст со лични формулации за современи теми како вакцини, технологија или политички ставови?
Дополнителен проблем претставува и самото тврдење дека анатемата е „духовно лекарство“. Во православната канонска традиција анатемата не е терапевтска опомена, туку најтешката црковна мерка што се изрекува врз упорно непокајани и непоправени личности кои истрајуваат во својата заблуда. На неа ѝ претходат сите други дисциплински мерки на Црквата – опомени, забрани и канонски казни. Затоа анатемата историски се разбира како конечно отсекување од црковната заедница, а не како некакво „лекарство“.
Кога таков тежок канонски поим се употребува во контекст на современи општествени теми, тоа неминовно создава сериозна забуна меѓу верниците.
Ситуацијата дополнително се вжешти кога самиот игумен Спиридон на социјалните мрежи објави подолг коментар во кој тврди дека новинарите намерно ја извртуваат вистината и дека зад критиките стојат луѓе водени од „демонот на гордоста и себељубието“. Во истата објава се вели и дека одреден човек- новинар „кој клања во џамија“ не може да толкува православни прашања.
Овие изјави наместо да ја смируваат ситуацијата, ја продлабочуваат. Наместо аргумент за суштината на спорот – дали е исправно во богослужбен текст да се додаваат вакви анатеми – јавноста добива дисквалификации и напади кон новинари.
Во целата приказна се отвора и уште едно важно прашање: улогата на медиумите. Дали нивната задача е само да ги пренесуваат оправдувањата на актерите во скандалот или да поставуваат критички прашања за случувањата што ја засегаат јавноста?
Кога медиумски текст остава впечаток дека главната цел е да ја амортизира реакцијата, наместо да ја анализира суштината, неизбежно се појавува сомнеж дека се прави обид скандалот да се „испере“.
На крајот, најголемата штета од ваквите ситуации не ја трпат ниту медиумите ниту поединечните духовници. Штетата ја трпи самата Црква.
Кога во богослужбен контекст се слушаат анатеми поврзани со современи појави како технологија или политички ставови, кај многу луѓе се создава впечаток дека верата е во судир со разумот и со современиот свет. А тоа е опасна порака, особено во време кога довербата во институциите – вклучително и во Црквата – е веќе кревка.
Затоа суштинското прашање останува отворено:
дали богослужбата треба да стане место за лични интерпретации и идеолошки пораки – и зошто дел од медиумите се обидуваат тоа да го претстават како нешто нормално?
Одговорот на ова прашање ќе покаже дали овој случај ќе остане изолиран инцидент – или пример како скандалите се создаваат, а потоа се релативизираат наместо да се решаваат.
Т.А.
