„Не гаснете Го Духот! Не презирајте ги пророштвата! Сѐ испитувајте, за доброто држете се!“
(1 Сол. 5:19–21)
1
Што имаме в предвид кога зборуваме за задачата на православното богословие денес? Со ова прашање треба да започнеме затоа што богословската ориентација што се насетува во него — и која од православна гледна точка изгледа сомнителна — изгледа дека денес преовладува на Запад. За неа е карактеристично сведување (редукција) на богословието на дадена „ситуација“ или „епоха“, со посебен акцент на „актуелноста“, разбрана речиси исклучиво како зависност на богословието — неговите задачи, метод и јазик — од современиот човек и неговите специфично современи „потреби“. Затоа уште од самиот почеток мора да нагласиме дека Православието го отфрла таквото сведување на богословието, чија првенствена и непроменлива задача, напротив, ја смета потрагата по Вистината, а не по актуелноста; потрагата по зборови „достојни за Бога“ (т. е. богоприлични — theoprepeis logoi), а не човекот. Богословието ќе биде навистина „актуелно“, т. е. вистински христијанско, само дотолку доколку останува соблазна за Јудејците, безумие за Елините и туѓо на овој свет, на неговите минливи „култури“ и „актуелности“. Но тоа не значи дека богословието дејствува во културен вакуум.
Зашто едно е зависност од светот, а сосема друго е обраќање кон него. Ако првиот однос — примањето на светот како единствен критериум за богословието — треба да се отфрли, тогаш вториот (кој единствено, на крајот, ќе биде фундаментално христијански однос кон светот и неговото спасение) е вистинската смисла на богословието. Во таа смисла, секое вистинско богословие секогаш било пастирско, мисионерско и профетско (пророчко), и со губењето на едно од овие измеренија секојпат се претворало во некоја интелектуална игра, која „реалната“ Црква со право ја занемарувала. Задачата на богословието во секој даден момент неизбежно се определува од потребите на Црквата, а првата задача на богословот е секогаш да ги распознава и да ги зема предвид тие потреби, да биде свесен што очекува од него Црквата. Нас — малата горстка православни богослови што живееме и работиме на Запад, оддалечени од древните и „органски-православни“ светови и култури — природно нè загрижува најважното и сосема законито претходно прашање: во што се состојат потребите на Црквата на кои сме должни да одговориме и според кои треба да ја градиме и да ја планираме нашата богословска работа? Како овде, на Запад, да им одговориме на вечните барања — пастирското, мисионерското и профетското — на православното богословие? Овие белешки се краток обид за општ пристап кон еден општ одговор.
2
Мислам дека никој нема да приговори: нашата богословска задача се определува, пред сè, од тоа што ние, како богослови, работиме внатре во православната заедница и во нејзин интерес, која за првпат во долгата историја на нашата Црква добила да живее во неправославен свет — западнохристијански по религиозни традиции, секуларистички по култура и плуралистички по светоглед. За Православието таквата ситуација е без преседан, и затоа таа поставува пред целата Црква, а следствено и пред нас, богословите, цела низа проблеми што им се непознати на православните заедници на „Стариот свет“.
Пред сè, оваа нова ситуација ја засега пастирската функција на богословието. Ќе се осмелам да тврдам дека Црквата во текот на неколкуте последни векови не познавала толку насушна потреба од богословие — потреба што денес се забележува буквално на сите нивоа од животот на Црквата. Причината е проста. Во Грција, Русија или која било друга православна земја самата култура, т. е. целиот комплекс вредности, норми и идеи со кои човекот си го мери животот, длабоко се сооднесувал со православната вера, бил продолжение на светогледот на Црквата. Може и треба да се подложат на критика несомнените недостатоци и историски гревови на тие православни светови, но не може да се негира дека, и покрај многукратните предавства кон Православието, токму тоа — тој светоглед — го одредувало нивниот лик во текот на цели епохи.
Сосема поинакво се гледа на Запад. Тука јазот меѓу православниот светоглед и секуларистичката култура е толку голем, што првиот буквално не наоѓа место за себе, а јазикот преку кој тој се пренесува, т. е. јазикот на литургијата, духовноста, етиката — макар и да е англиски или кој било друг европски јазик — останува потполно туѓ. А како што луѓето се вкоренуваат во западниот начин на живот, се создава навистина шизофрена ситуација во која длабоката приврзаност кон православните симболи и „атрибути“ (на пример, богослужението, музиката, архитектурата) лесно коегзистира со речиси целосно секуларистичка филозофија на животот. Сепак, таква состојба не може да трае вечно, и секојдневната наклонетост кон православната атрибутика на крајот не ги спасува православните од растворање во таа чудна мешавина од секуларизам и безпредметна религиозност која, изгледа, претставува последен образец на западната религија.
Оние што имаат уши да слушаат и очи да гледаат, веројатно премногу добро разбираат дека овде, на Запад, не може да се биде православен без „отпор кон средината“. Духовно туѓата култура е постојан предизвик за Православието, така што верата, дури и кога сама по себе е вистинита, мора свесно да се прими, јасно да се осмисли во својата примена во животот и секогаш да се огради од воинствениот секуларизам. И затоа токму тука богословието треба повторно да го придобие пастирското измерение, кое помага да се осмисли насушната врска меѓу Преданието на Црквата и животот, или поточно — самото да стане и тоа осмислување и таа врска, за сигурно да го обезбеди примањето на верата од душата што ја бара.
Но би било грешка сето кажано овде да се смета за богословски „дајџест“ приспособен за разбирање од мирјаните, или за проста „популаризација“ на богословието. Јас имав предвид нешто сосема друго — воздигнување на целиот живот на Црквата на нивото на богословска свест; животно сооднесување на секој аспект и секое ниво на црковниот живот со областа на богословското размислување. Но за да се постигне тоа, мора да се потсетиме и на она што (барем за мене) е основниот недостаток на нашето богословие: неговата речиси целосна отуѓеност од реалниот живот на Црквата и од нејзините практични потреби. Самото воспитување и образување на богословот го навикнало тој во сè „практично“ да гледа целосна спротивност на богословието и на неговите високи задачи, и овој став, што се одржувал со векови, може да се каже дека се задржал и до денес.
Откако поминала светоотечката епоха, нашето богословие (не без западно влијание) станало исклучиво академско и во буквална смисла на зборот „схоластичко“. Се затворило во тесен круг професионални интелектуалци, кои пишуваат и работат фактички само за себе (зашто никој однадвор нема да чита богословски трудови, а и ако се осмели, тешко дека ќе се справи со нивниот строго специјален, „езотеричен“ јазик!), и многу повеќе се грижат за мислењето на своите колеги од други академски дисциплини отколку за потребите на обичните членови на Црквата кои барем малку се заинтересирани за богословие. Тие сосема се помириле со најдлабоката рамнодушност на целото црковно тело кон нивната дејност и во своето несрушливо самозадоволство се подготвени да го објаснат тоа со „антиинтелектуализам“ на мнозинството свештеници и мирјани. Не им доаѓа на ум дека овој „антиинтелектуализам“ во голема мера е директен резултат на нивниот сопствен елитистички „интелектуализам“, на квазиманихејското презрение кон „практичните“ грижи на Црквата и на сведувањето на богословието на безбедна интелектуална игра со „интересни гледишта“ и научно беспрекорни референци. Горчливата иронија на оваа ситуација е во тоа што богословите, кои фактички се нашле надвор од Црквата, не станале „свои“ ниту во прочуената интелектуална заедница, која, и покрај нивните напори да си обезбедат наклонетост од учените луѓе, и понатаму гледа на нив како на „мистици“ туѓи на науката. И додека општата положба и внатрешната ориентација на нашето богословие се такви, нема никаква надеж дека тоа ќе ја исполни својата вистинска задача и ќе ги задоволи врескачките потреби на современоста.
Но токму тука треба да се обратиме кон оние на кои во сите случаи се повикуваме како на пример и наставници, односно кон Отците на Црквата, и подлабоко да навлеземе во нивниот однос кон задачите на богословието. Несомнено е дека во интелектуална смисла тие не ни биле помали од нас. И сепак, меѓу нив и денешните столбови на богословската ученост постои една суштинска разлика. Она што кај нас се нарекува „практично“ и сосема се изгонува од сферата на академските занимавања, за секој од нив го содржело единствениот насушен и најбуквално практичен интерес на христијанството — вечниот спас на човекот. Кај нив, овие или оние зборови и идеи се сооднесувале не со апстрактна вистина или заблуда, туку со Вистината што спасува и со заблудата што фрла во смрт и осуда. Спасението на реални, конкретни души било нивна постојана, вистински „егзистенцијална“ грижа — нешто што целосно ги зафаќало и ја правело секоја буква од нивните творби животно важна и буквално пастирска. Иако во највисок степен интелектуално, нивното богословие секогаш било свртено не кон „интелектуалците“, туку кон целата Црква — со цврста надеж дека секој нејзин член, примајќи Го Духот на Вистината, станува богослов, т. е. причастен на Бога. И непроминливото значење на тоа богословие е во тоа што неговите идеи секогаш се сооднесени со практичните потреби на Црквата, откриени во нивното сотириолошко значење, а нај„практичните“ страни од животот на Црквата се вкоренети во богословските смисловни реалности што целосно ги претпоставуваат.
За нас, што живееме на Запад, враќањето кон пастирското измерение на богословието не значи промена на „нивото“ (т. е. не значи повик „да се пишува попопуларно“), туку пред сè промена на внатрешната ориентација на богословската свест, на самиот богословски интерес. И најнапред целта на нашите богословски напори треба да бидат реалната Црква и реалниот човек во Црквата. Треба да нè загрижува состојбата на тој човек — а не само тоа како да му помогнеме да стане „пообразован“ и да „се гордее со своето православие“. И додека ние самите немаме цврсто убедување дека мнозинството идеи и филозофии со кои тој денес живее го водат кон духовна смрт; дека познанието на Вистината мора во полна смисла да го спаси, а не само да ја украси нашата Црква со уште еден претставник на интелектуалната елита — нема да најдеме зборови што ќе стигнат до неговото срце. Религијата, која го повикува човекот на избор меѓу живот и смрт, спасение и осуда, нема потреба од богословие што е само знак на некаква „духовна“ раскош и престиж.
Оттука следува и тоа дека „пастирската“ реанимација на богословието мора да започне со длабока оценка и критика на културата што денес го вовлекува православниот човек, правејќи го христијанството нешто навистина „неактуелно“. И не е случајно што светоотечкото богословие е подредено на лекарско-апологетска задача: одбрана на христијанската вера од нејзините надворешни и внатрешни непријатели. Ние, пак, покажувајќи извонредна изобретливост во богословски битки што Отците одамна ги добиле, само учтиво се насмевнуваме пред навистина сатанските претпоставки на некои најнови „филозофии“ и теории. Веројатно не го разбираме сосема очигледниот факт дека под влијание на тие „филозофии“ дури и основните христијански вредности добиваат сосема поинакво, дијаметрално спротивно на нивната непроменлива смисла, толкување. Така, спасението се претвора во самореализација, верата — во чувство на сигурност, гревот — во прашање на индивидуална психолошка поставеност и сл. Нашата култура, која неодамна ја опишаа како триумф на терапијата, во голема мера ја преориентира свеста дури и на религиозниот човек, што пак речиси му ја затвори можноста да го чуе и да го разбере вистинското учење на Црквата. И, конечно, ние како да не забележуваме дека оваа метаморфоза на религијата веќе не го засега некој митски „западен човек“, туку и нашите сопствени парохии и проповеди на нашите свештеници.
Затоа треба да почнеме од она што светоотечкото богословие го направило во својата епоха — од егзорцизмот на културата, од ослободително обновување на зборовите, поимите и симболите на богословскиот јазик. И тоа треба да го направиме не за да го „приспособиме“ нашето богословие кон „современиот човек“ и неговата култура, туку за тој човек да ја осознае крајната сериозност, вистински сотириолошката природа и условот на својата вера. Само богословието е способно за тоа, и затоа потребата од него денес е толку голема. Но тоа ќе го постигне само тогаш кога ќе стане пастирско — односно поистоветено со Црквата и нејзиниот живот, чувствително за реалните потреби на човекот — кога, отфрлајќи го академското „цедење комарец“ (кое ниеднаш никого не го задржало од „голтање камила“), со смирение и храброст ќе ја прифати својата вистинска назначеност во Црквата.
3
Јас ја определив втората задача на нашето богословие како мисионерска. Следејќи го духот на времето, таа би можела да се нарече екуменска. Но во последно време тој збор доби толку расплинат и двосмислен карактер што бара многу објаснувања и сериозна преоценка. Поради низа причини, јас го претпочитам малку застарениот термин — „мисионерска“. Прво, тој покажува дека православното богословие има мисија на Запад. Православните богослови секогаш едногласно признавале дека целта на нивното учество во екуменското движење е сведоштво за Православието пред инославните, и нема причина да се негира дека таа цел подразбира и обраќање на инославните во православната вера. Многу добро ми е познато дека терминот „обраќање“ има многу лоша репутација кај современите екуменисти. Но православните едноставно ќе го предадат и своето Православие и самото екуменско движење, ако, заради екуменската еуфорија, се обидат по секоја цена да го сокријат фактот дека „обраќањето“ за нив е една од најважните компоненти на вистинската екуменска перспектива.
Денес, повеќе од кога било — и токму од вистински екуменски причини — мора да инсистираме дека само длабоката и вистински христијанска идеја за обраќање (која подразбира решавачка криза, избор и, конечно, послушност кон вистината) ќе им даде соодветна смисла и сериозност на разните дијалози и конвергенции. А тоа што многумина денес го сметаат овој термин и реалноста што стои зад него за „неекуменски“, зборува за една мошне загрижувачка тенденција: екуменското движење да се оддалечува од својот првобитен идеал — органско единство во Христа — кон сосема спротивниот идеал: успешно функционирачко плуралистичко општество. Колку и да е одличен и корисен овој последен идеал сам по себе, тој има многу малку заедничко со фундаментално христијанските вредности — единството, верата и Вистината. Нашата „мисија“, значи, останува иста: да го направиме Православието познато, разбирливо за Западот и, со Божја помош, примено од него. Оваа мисија е природна и, така да се каже, неизбежна последица на тоа што ние смирено се исповедаме како православни, а нашата Црква — како вистинска Црква. Ова исповедание не е совместливо со никаков провинцијализам на мислата и визијата, со етничко самосознание и со други пројави на егоцентризам.
Во текот на неколку децении „екуменската мисија“ фактички беше монопол на мала група богослови и остана сосема непозната за Православната Црква во целина. Мислам дека дојде време да се стави крај на оваа крајно ненормална состојба, која — покрај многу други зла — само ги збунува неправославните, всадувајќи им мисла за некакво „екуменско православие“, кое всушност не постои. Мисионерската ориентација треба да ѝ се даде на целата богословска структура на Црквата и да стане органски дел од нашиот богословски „курс на науки“. Во врска со тоа треба да се допреме и до друг аспект на терминот „мисионерски“ — аспектот што го карактеризира „начинот“ на нашиот однос кон Западот.
Мисијата секогаш подразбира — барем во христијанската смисла на зборот — не само напори да се обрати некого кон вистинската вера, туку и духовна настроеност на мисионерот: негово дејствено добротворство и самоотдавање кон оние што се „објект“ на неговата мисионерска активност. Ниту една вистинска мисија — од апостол Павле до рамноапостолниот Николај Јапонски — не можела без самоидентификација на мисионерот со оние кај кои Бог го испратил, без жртвување на личните приврзаности и природни влечења. Со потребни измени, истото, според мене, треба да се каже и за православната мисија на Запад, особено за мисијата на православното богословие. Таа мисија е невозможна без значителна мера љубов кон Западот и кон многу навистина христијански вредности на неговата култура. Но ние често ја мешаме вселенската Вистина на Црквата со наивен комплекс на надмоќ, самодоверба и фарисејско самозадоволство, со детинеста увереност дека сите мора да ја делат нашата ревност по „византискиот сјај“, по нашите древни и блескави обреди и форми на црковна архитектура. Тага и тежина е да се гледаат примери на безусловно омаловажување на Западот и навредлива снисходливост кон „сиромашните негови жители“ од страна на млади луѓе што едвај го читале Шекспир и Сервантес, што слушнале нешто за Франциск Асиски и што се запознаени со музиката на Бах. Боли сознанието дека нема посериозна пречка за разбирањето и усвојувањето на Православието од Западот одошто провинцијализмот, човечката гордост и самозадоволство на самите православни, речиси целосното отсуство на смирение и самокритичност кај нив.
Но Вистината секогаш смирува, а гордоста, во каква било форма и пројава, е туѓа на Вистината и секогаш гревовна. Би било нелогично да се каже дека „се гордееме со Христа“, а сепак ние постојано проповедаме и учиме дека треба „да се гордееме со Православието“. Конечно е време да се разбере: ако православната мисија е одредено да се развива и понатаму, тогаш треба не само да го надминеме и да го искорениме овој дух на самозадоволство, туку — без ниеден миг да се откажеме од богатствата на културното и духовното наследство на православниот Исток — да станеме отворени и за западната култура, претворајќи во свое богатство сè што во неа е „вистинито, чесно, праведно, чисто, љубезно, достославно“ (Фил. 4:8).
Мисионерската функција на православното богословие мора да се потпира на два подеднакво важни и меѓусебно поврзани императиви: стоење во Вистината, која е единствена основа на секоја навистина екуменска дејност, и вистинска отвореност кон христијанските вредности на Западот. Секојпат кога се јавува искушение да се жртвува Вистината заради премногу „гибок“, до крај усовршен и затоа уште поопасен релативизам; да се замени единството во Христа со мирно коегзистирање на религиите, каде што самата можност за грешки и ереси наводно е исклучена со псевдоекуменската доктрина на конвергенција — православниот богослов мора да стане (ако треба и сам!) во одбрана на Вистината во нејзиното значење без кое христијанството, при целата своја „актуелност“, ќе се претвори во откажување од својата апсолутна задача. Но за тоа и самиот тој мора да биде отворен и послушен кон целата Вистина, каде и да се наоѓа таа.
4
Третата задача на современото православно богословие треба да се нарече — колку и да звучи претенциозно — профетска (пророчка). Пророците биле испраќани кај народот Божји не само за да ги објавуваат идните настани, туку и за да го потсетуваат на неговата вистинска назначеност и да ги разобличуваат отстапувањата од Божјата волја. И ако со доаѓањето на Христа, Кој е „исполнување на секој закон и пророци“ (Рим. 10:4; 13:10), првата нивна функција отпаднала, тогаш втората и натаму останува актуелна. И богословието, без сомнение, секогаш мора да учествува во таа профетска функција. Зашто неговата вечна задача е во тоа да го сооднесува животот на Црквата со апсолутната Вистина на сопственото Предание, да го чува жив и дејствен критериумот според кој Црквата се суди самата себе.
Потопена во стихијата на историјата, Црквата секогаш е полна со соблазни, гревови и, што е уште посериозно, компромиси и приспособувања кон духот на „овој свет“. Секогаш постои искушение да се претпочита мирот пред Вистината, целисходноста пред правоста, човечкиот успех пред Божјата волја. И бидејќи во Православната Црква нема видлив „непогрешлив“ авторитет како папата, бидејќи највисок критериум за неа секогаш останува Вистината што ја содржи, тогаш богословието во неа е онаа посебна служба што се открива во изучувањето и во потрагата по Вистината, за таа да стане позната и очигледна во целата своја чистота и јасност. Во ова тврдење не треба да се гледа плод на самоувереност и гордост. Богословот нема никакви права, нема власт и административни овластувања — тие остануваат функција на јерархијата. Но неговата света должност е да ја снабди јерархијата и самата Црква со чисто учење за неа и да стои за Вистината дури и при однапред неповолни околности.
Треба да се признае дека нашето официјално академско богословие премногу често не ја издржувало таквата „послушност“, претпочитајќи го над сè мирното самозадоволство. Оттука и бројните отстапувања и извитоперувања од кои денес страда целата Православна Црква. И, повторно, сосема нешто друго наоѓаме кај Отците. Речиси сите тие на еден или друг начин пострадале од разни „силови структури“ на своето време поради одбивањето да прават компромиси или молкум да се покорат на злото. Но на крајот целата Црква одела по нив, а не по оние што, како и денес, наоѓале многу „законски“ основи да ги претпочитаат „барањата на животот“ пред „апстрактните принципи“.
И денес профетската функција на богословието е попотребна од кога било. Зашто, сакале или не, целата Православна Црква денес преживува длабока криза. Таа е предизвикана од многу причини. Од една страна, се урнал и речиси целосно исчезнал светот што со векови го определувал и го оформувал нејзиното историско битие. Под закана е самото постоење на древните традиционални центри на црковното управување, а мнозинството од нив се лишени од елементарна слобода на дејствување. Огромното мнозинство православни христијани живее во атмосфера на притисоци и прогони од режими што отворено исповедаат воинствен атеизам — во услови каде што главната задача не е „прогрес“, туку преживување. Малцинство сред море од непријателство — тоа е повеќе правило отколку исклучок — правило што речиси насекаде го определува животот на православните. Секаде — и не само на Запад — тие се соочуваат со предизвикот на секуларистичка, технолошка и духовно непријателска култура. Од друга страна, појавата на голема православна дијаспора стави крај на вековната географска затвореност на Православието во границите на источниот свет, ја постави Црквата пред без преседан проблем на ново административно уредување и приспособување кон новите околности. Да се негира фактот на кризата може само слеп, но не секој што гледа ја гледа нејзината вистинска длабочина и размер — а најмалку оние јерарси кои, нашолени на првата линија на кризата, се однесуваат како ништо да не се случило. И никогаш во минатото немало толкава пропаст меѓу јерархијата и „реалната“ Црква, толкава несоодветност на административната структура на Црквата со насушните духовни потреби на црковниот народ. Одличен пример за тоа е американскиот православен „микрокосмос“.
И така, до кога ќе живееме како мноштво јурисдикции што или се натпреваруваат или едноставно не се забележуваат меѓусебно? До кога ќе го игнорираме стремглавиот пад на богослужението, деградацијата на свештенството и монаштвото — традиционалните извори на православното благочестие и наследство? До кога, конечно, ќе сметаме за нормална и речиси традиционална состојба која, кога би имале совест, би требало да ја доживуваме како соблазна и трагедија? Но, како и да е, многу православни луѓе се убедени дека „часот на богословието“ удрил. Само длабока, бесстрашна и конструктивна оценка на состојбата во светлината на Преданието на Црквата; само творечко враќање кон самите извори на нашите догмати, канони и богослужение; само целосна преданост на црковната Вистина ќе ни помогнат да ја надминеме кризата и да ја претвориме во возобновување на Православието. Знам дека ова е тешка задача: многугодишната традиција ги научила богословите да ги избегнуваат острите агли и, колку што е можно, „да не се вмешуваат“. Знам дека запишаниот традиционализам, кој нема ништо заедничко со Преданието, постигнал тоа самокритиката и духовната слобода на многумина да им изгледаат како злосторство против Црквата. Знам и дека кај многу претставници на црковната администрација постојат сериозни причини да не дозволуваат никакви прашања, никакви потраги, никакво допирање со Вистината. Да, силите на инерцијата, силите на псевдоконзерватизмот и отворениот цинизам се многу големи. Но истото може да се каже и за епохата на Атанасиј Велики, Јован Златоуст и Максим Исповедник. А што се однесува до нашите „болни“ прашања, тие нималку не се полесни од оние со кои и тие се бореле. И само од нас самите зависи изборот меѓу престижниот мир на апстрактната академска ученост и следењето на Божјата волја.
Автор: протопрезвитер Александар Шмеман
Извор: Азбука Ру
