Во срцето на православниот свет постои едно клучно прашање кое ја обликува историјата веќе две илјади години: кој има право да свикува собори што ги обединуваат сите православни цркви?
Одговорот е јасен и втемелен во каноните и традицијата: Вселенскиот патријарх на Константинопол – Првиот меѓу еднаквите (primus inter pares).
Канонска основа
Ова право произлегува од 28. канон на Четвртиот Вселенски собор во Халкидон (451 г.), кој на Константинопол му дава посебно место „како Нов Рим“. Од тогаш, Вселенскиот патријарх има улога не само на координатор, туку и на гарант на единството на Црквата.
Историска практика
Сите големи Вселенски собори од IV до VIII век биле свикувани со негова улога, во координација со тогашната византиска државна власт. Иако во денешно време нема царска власт, духовниот авторитет на Вселенската патријаршија останува единствен фактор на соборност.
Локални и сеправославни собори
Локални собори – може да ги свика секој поглавар на автокефална црква (Руска, Српска, Романска, Грузиска итн.), но тие имаат значење само во рамките на таа црква.
Сеправославни собори – само Вселенскиот патријарх има канонско право да ги иницира и свикува.
Список на Вселенските собори
1. Прв Вселенски собор – Никеја (325 г.)
– Осуден аријанизмот; усвоен дел од Символот на верата.
2. Втор Вселенски собор – Константинопол (381 г.)
– Потврдено учењето за Светиот Дух; завршен Никео-Цариградскиот Символ на верата.
3. Трет Вселенски собор – Ефес (431 г.)
– Осудено учењето на Несториј; потврдено Богородичко достоинство на Пресвета Богородица.
4. Четврти Вселенски собор – Халкидон (451 г.)
– Дефинирана догмата за двете природи на Христос (Богочовек).
5. Петти Вселенски собор – Константинопол (553 г.)
– Осудени „Трите глави“ (списи што ширеле несторијанство).
6. Шести Вселенски собор – Константинопол (680–681 г.)
– Осудено монотелитството; Христос има две воли и две енергии (божествена и човечка).
7. Седми Вселенски собор – Никеја (787 г.)
– Потврдено почитувањето на иконите против иконоборството.
Сите овие собори го покажуваат централното место на Вселенскиот патријарх, кој со благослов и иницијатива го чувал соборниот карактер на Црквата.
Денешни предизвици
Иако некои цркви (пред сè Московската патријаршија) се обидуваат да го оспорат ова право, историската вистина е јасна: без иницијативата на Вселенската патријаршија, не може да постои собор со вселенски карактер.
Порака за денешнината
Во време кога национализмот и поделбите ја потресуваат православната вера, Вселенскиот патријарх останува оној кој со својата апостолска служба го чува единството и соборноста на Едната, Света, Соборна и Апостолска Црква.
Извори:
Канони на IV Вселенски собор, Халкидон (451 г.), Канон 28.
Meyendorff, John. Imperial Unity and Christian Divisions. St. Vladimir’s Seminary Press, 1989.
Ware, Kallistos. The Orthodox Church. Penguin Books, 2015.
Официјален сајт на Вселенската Патријаршија: www.patriarchate.org
