Делата „Кон себеси“ на римскиот император Марко Аврелиј и „Спознај се себеси“ на Свети Нектариј Егински се две автобиографски збирки размисли и искуства, напишани во различни временски периоди со дури седумнаесет века разлика.
Иако нивните автори живееле во сосема различни културни и богословски средини, а делата се наменети за различна публика, и двете дела се занимаваат со внатрешниот живот и самоспознавањето. Проучувањето на нивната поврзаност помага да се истакнат сличностите и разликите меѓу стоицизмот и православното предание.
Марко Аврелиј (121–180 г.) бил римски император и еден од последните претставници на стоичката школа. Неговото дело „Кон себеси“ било напишано по 172 година, кога веќе ја извршувал императорската должност. Сочувано е во дванаесет книги – поделба што веројатно не ја направил самиот – и е напишано на грчки јазик.
Освен првата книга, која била напишана последна како вовед за да им се заблагодари на своите учители и роднини, останатите делови содржат расфрлани размислувања и поуки кон самиот себе, без систематска класификација.
Содржината припаѓа на стоичката философија, со силно влијание од Епиктет, и нагласува дека блаженството се постигнува преку ослободување од страстите, рамнодушност кон материјалните добра и усогласување со природниот поредок на светот.
Императорот истакнува дека времето на човечкиот живот е минливо и дека славата или угледот се безначајни пред внатрешниот мир. Иако текстот не бил наменет за објавување, тој бил препознаен како животен водич. Аврелиј пишувал за себе и немал намера да ги поучува другите, но неговите размислувања функционираат како општи животни насоки.
Тој често повторува дека човекот треба да ги надмине навредите и да остане добар кон другите, како што „златото или смарагдот ја задржуваат својата боја“.
Свети Нектариј Кефалас, Пентаполски во Либија (1846–1920), своето дело „Спознај се себеси“ го обликувал како збирка религиозни и морални студии. Тоа е книга за суштинско самоспознавање и духовно усовршување, наменета за секој христијанин.
Авторот, следејќи ги отците на православното подвижничко предание, со едноставност и богословска длабочина ги анализира страстите и добродетелите, внатрешните борби и можностите на човекот кој се стреми да се спознае себеси и да Му се приближи на Бога.
Во предговорот на своето дело, Свети Нектариј нагласува дека „длабокото познавање на самиот себе е првична должност на човекот“ и дека човекот, создаден според Божјиот образ, е повикан да стане сличен на својот Создател.
Без самоспознавање, човекот станува заробеник на страстите, го исполнува срцето со тага и горчина и ја игнорира вистината за нештата. Тој нагласува дека оној што не се познава себеси, не Го познава ниту Бога и не може да го разликува безвредното од драгоценото.
Тој објаснува дека самоспознавањето е предуслов за богопознание. Човекот има вродени морални сили и слободна волја, но мора да биде подготвен да се проучува себеси за да ги активира.
Исто така, споменува дека заповедта „Спознај се себеси“ ја поучувале и верата и философијата; старогрчката философија, преку Талес и Делфиското светилиште, го сметала самоспознанието за почеток на секоја добродетел, додека во христијанската перспектива тоа води кон покајание и благодат.
Да ги разгледаме сега четирите заеднички точки меѓу двете дела:
- Саморефлексивен карактер – И двете дела содржат лични размислувања што првично не биле напишани како систематски прирачници. Марко Аврелиј запишувал расфрлани мисли и поуки за себе, без намера да бидат објавени, додека Свети Нектариј собрал религиозни и морални студии со цел да му помогне на верникот да ја испита својата душа.
- Нагласување на самоспознавањето и внатрешниот живот – Двајцата автори се согласуваат дека вистинската среќа или спасение не зависат од надворешните околности, туку од внатрешната состојба на човекот.
- Анализа на страстите и добродетелите – Двете дела прецизно ги опишуваат човечките страсти. Аврелиј смета дека страстите и силните емоции го попречуваат човекот на патот кон среќата, додека Свети Нектариј ги анализира со богословска длабочина.
- Јазик и грчкото наследство – Двете дела се напишани на грчки јазик и црпат од древната грчка традиција. Свети Нектариј ја прифаќа старогрчката мисла „Спознај се себеси“, но ја вградува во православната теологија.
Во текстот се наведуваат и четири суштински разлики:
Најголемата разлика е во светогледот. Марко Аврелиј ја изразува стоичката мисла и верува дека човекот треба мирно да го прифаќа она што му се случува. Свети Нектариј, напротив, пишува како православен јерарх и богослов, гледајќи го човекот како создание повикано кон обожување преку Божјата благодат.
За Аврелиј, внатрешниот мир се постигнува преку личен напор и разум. За Свети Нектариј, самоспознавањето мора да биде соединето со молитвата, светотаинскиот живот и љубовта за да води кон обожување.
Марко Аврелиј советува навредите да се поднесуваат без гнев, додека Свети Нектариј ги гледа страстите како духовни болести што го оддалечуваат човекот од Бога и бараат исцеление преку покајание и добродетели.
Свети Нектариј Пентаполски и римскиот император Марко Аврелиј никогаш не се сретнале историски; живееле во различни светови и изразувале различни погледи на светот. Сепак, нивните дела „Кон себеси“ и „Спознај се себеси“ споделуваат една заедничка оска – стремежот на човекот да се познае себеси, да ги надмине страстите и да ја пронајде вистинската радост.
Аврелиј предлага стоички пат, каде среќата се наоѓа во помирување со природата и внатрешната непоколебливост. Свети Нектариј, потпирајќи се на православната теологија и подвижничката традиција, учи дека самоспознавањето е почеток на покајанието и единството со Бога.
Нивната поврзаност, според тоа, е идејна, а не историска. Два духовни водачи кои потсетуваат дека патот кон вистината минува низ внатрешниот живот на човекот.
Автор:митрополит на Шведска, г. Клеопа
Извор: vimaorthodoxias.gr
