„Не можам повеќе“. Овие зборови може да се кријат зад една насмевка, да се изговорат среде ноќ или никогаш да не се кажат наглас. Грижите за семејството, здравјето и работата се натрупуваат. Умот постојано трча кон утрешниот ден, а срцето се изморува од стравот пред она што би можело да се случи.
Светителите на Православието ги познавале стравот, тагата и упорните помисли. Нивните зборови имаат сила бидејќи се родиле низ подвиг и искушенија. Тие нè повикуваат искрено да се соочиме со болката и да не остануваме сами со неа.
Свети Силуан: „Чувај го умот во адот и не очајувај“
Меѓу најпознатите поуки на свети Силуан Атонски е: „Чувај го умот во адот и не очајувај“. Вториот дел го осветлува првиот: дури и кога човек јасно ја гледа својата слабост, не треба да ја изгуби надежта. Покајанието отвора пат за враќање кон Бога. Очајот се обидува да нè убеди дека тој пат е затворен.
Овие зборови треба внимателно да се разберат. Тие не се повик човек да се измачува со мрачни мисли. Тие потсетуваат дека надежта во Христос може да опстои и во најтешкиот час.
Свети Паисиј: Грижата да се претвори во молитва
Во поуките на свети Паисиј постојано се истакнува довербата во Божјата промисла. Човекот има одговорности: работи, се грижи за своите ближни и носи одлуки. Но кога се обидува со умот да го контролира секој можен развој на настаните, грижата може да прерасне во исцрпувачка вознемиреност.
Пораката на Старецот, пренесена овде според смислата, а не како дословен цитат, е едноставна: совесно направи го она што е во твоја моќ, а на Бога довери Му го она врз што не можеш да влијаеш. Кратка молитва во текот на денот може да го прекине кругот на мислите исполнети со страв: „Христе мој, просветли ме за следниот чекор“.
Свети Порфириј: Сврти го срцето кон Христос
Свети Порфириј му придавал особено значење на односот на љубов со Христос. Духовниот живот, како што се гледа од неговите поуки, не се сведува на непрестајно набљудување на сопствените слабости. Човекот треба да се сврти кон молитвата, благодарноста и љубовта.
Ова е особено значајно кога вознемиреноста станува постојан внатрешен немир. На оној што се плаши не му помага секогаш барањето: „Престани да се плашиш“. Но може да најде малку спокој во еден псалм, тивка посета на храмот или дело на грижа за друг човек. Срцето не се менува по наредба; потребни му се време и блискост.
Свети Јован Лествичник: За унинието е потребно трпение
Свети Јован Лествичник го опишува унинието — духовниот замор поради кој сè изгледа тешко и бесплодно. Станува збор за поим од подвижничкото предание, кој не треба да се користи како дијагноза за секоја современа психичка тешкотија.
Подвижничкиот одговор не е барање човек веднаш да се почувствува подобро. Тој е во трпеливото исполнување на малата, остварлива обврска во текот на денот. Да стане, да се помоли колку што може, да побара нечие друштво и да продолжи без постојано да го мери својот напредок. Понекогаш надежта започнува со скромен чин на истрајност.
Свети Антониј Велики: Расудување за помислите
Големите подвижници знаеле колку лесно една помисла може да се наметне како нешто сигурно. „Сè ќе тргне наопаку“, „никој не ме разбира“, „нема решение“ — ваквите мисли добиваат сила кога не ги преиспитуваме.
Светоотечкото предание за расудувањето ни помага да застанеме за миг. Дали она што го мислам е факт или страв? Дали треба да одлучам сега или најпрво да разговарам со некого кому му верувам? Молитвата, исповедта и разговорот со друг човек можат да ни помогнат да се оддалечиме од помислата што нè притиска.
Поуките на светителите се среќаваат во еден повик: не поистоветувај го денешниот тежок миг со целиот свој живот. Духовната поддршка може да оди заедно со помошта од стручно лице за ментално здравје кога вознемиреноста или очајот траат. Никој не мора сам да го носи целиот товар.
Други големи отци на Православието за вознемиреноста и очајот
Свети Јован Златоуст: Тагата не треба да го проголта човекот
Свети Јован Златоуст постојано предупредува на опасноста од очајот. Толкувајќи го посланието на апостол Павле до Коринтјаните, тој се задржува на повикот да му простат и да го утешат човекот што се покајал, за да не биде „проголтан“ од прекумерната тага. Според Златоуст, покајанието треба да води кон враќање и исцелување, а не кон убедувањето дека човекот е неповратно изгубен. (Четврта беседа на Второто послание до Коринтјаните)
Во друга своја беседа тој го повикува оној што згрешил да не се обесхрабрува, туку да го обновува својот живот преку покајание, исповед и добри дела. Неговите зборови се упатени и до човекот што се чувствува заробен во сопственото минато: секогаш постои следен чекор.
Ава Исак Сирин: Падот не е крај
Ава Исак Сирин прави разлика меѓу покајничката скрушеност и очајот. Во поука што му се припишува, тој го повикува човекот да не очајува поради своите падови и да не ги смета за неизлечиви. Разликата е суштинска: човек може да ја признае својата грешка и да побара помош, без да заклучи дека повеќе не вреди да се труди.
Надежта овде не е оправдување за неактивност. Таа е сила што му помага на човекот повторно да стане, дури и ако многупати морал да побара прошка.
Преподобен Јован Касијан: Да ја препознаеме длабоката обесхрабреност
Преподобен Јован Касијан ѝ посветува цело поглавје на потиштеноста, опишувајќи колку ѝ штети на душата кога ќе ја обземе. Ги разгледува и унинието, исцрпеноста и мачнината што ги познавале пустинските подвижници. Тој не зборува со поимите на современата психијатрија, но покажува дека внатрешниот замор им бил познат дури и на луѓе со длабок молитвен живот.
Така, отците ни оставаат поука што не бара од измачениот човек да се преправа дека е добро. Го повикуваат да проговори, да се помоли и да прифати поддршка. Тешкотијата може да биде реална, но не мора таа да го има последниот збор во неговиот живот.
