За тоа колку непросто ѝ се дава на Црквата исполнувањето на заповедта на апостол Павле за непрестајна молитва — сведочи целата историја на православното монаштво. За еволуцијата на разбирањето на оваа заповед, како и за начините на нејзино остварување во православната аскетска практика — раскажал во своето истражување митрополитот Диоклиски Калист (Уер). Статијата била прочитана на конференција на Англиканската црква во Оксфорд на 5 јули 1967 година.
„Непрестајно молете се“ (1 Сол. 5:17): овој краток и изразит повик на апостол Павле до Солунјаните имал силно влијание врз целото православно монаштво¹. Од IV век, во православната традиција на Истокот цврсто се вкоренила мислата дека молитвата треба да се врши не само во определено време, туку неотстапно да го придружува монахот целиот живот. Оваа мисла накратко е изразена во „Изреките на пустинските отци“: „Монахот што се моли само кога станува на молитва — воопшто не се моли“².
Со истата мисла палестинскиот монах Антиох, кој живеел во VII век во манастирот на св. Сава Осветени, се повикува на следните стихови од книгата Проповедник (Еккл. 3:1–7): „Сè има свое време и време за секоја работа под небото: време да се родиш и време да умреш; … време да плачеш и време да се смееш; … време да молчиш и време да зборуваш“. И Антиох извлекува заклучок: „Сè има свое време — освен молитвата; за молитвата секогаш е време“³.
„Непрестајно молете се“; но како тоа да се исполни во практика? Свој одговор понудиле месалијаните — аскетско монашко општество, широко распространето во Сирија и Мала Азија кон крајот на IV и во текот на V век. Називот „месалијани“ (на грчки „евхити“) значи „молитвеници“.
Месалијаните го толкувале апостол Павле буквално. За нив, по сè изгледа, молитвата главно значела усна молитва. Под молитва тие подразбирале свесна и намерна дејност што ги исклучува сите други занимања: „да се молиш“ значи „да изговараш молитва“. Според правилата на месалијанството, човек што непрестајно се моли не може да се занимава со никаков труд — ни физички, ни умствен. Тој не работи во градина, не зборува, не пере, не ја метe својата соба, не одговара на писма. Тој само се моли и ништо друго не прави.
Затоа месалијанството претставувало вид духовна елита — „молитвеници“, мажи и жени кои се занимавале само со молитва, а чии материјални потреби ги задоволувале обичните верни⁴.
Црквата од сосема разбирливи причини многу бргу и решително го осудила ова разбирање — или, подобро да се каже, неразбирање — на постојаната молитва. Месалијанскиот начин бил неприфатлив и социјално и духовно. Од гледиште на општеството, монасите стануваат паразити што живеат од милостиња на други. Против тоа се спротивставувало вистинското монаштво, во чија традиција се сметало дека монахот, живее ли во општежителство или во осаменост, во нормални околности треба сам да се издржува; и не само себе, туку и да им помага на другите.
Треба да се каже дека монаштвото на христијанскиот Исток, во помала мера отколку на Запад, се грижело за организација на „активна“ дејност — уредување училишта, болници и прифатилишта; иако социјалната работа не била толку добро организирана и се вршела со лични напори, монасите на Истокот остро ја осознавале својата должност кон „ближните“ што живеат во светот — должност не само духовна, туку и материјална.
Повторно и повторно тие тврделе — и не на последно место во раните текстови на пустинските отци — дека монахот треба да работи и да обезбедува не само за себе, туку и за нужните: сиромашните, болните, вдовиците и сирачињата. „Блажени се милостивите, зашто ќе бидат помилувани“ (Мт. 5:7). Овие зборови се однесуваат на сите христијани.
Значи, социјално месалијанскиот пристап е неприфатлив; но тој е и осудлив од гледиште на духовниот живот на монахот. Тешко дека ќе се најде некој што е способен само да твори молитва и ништо друго да не прави, да не се занимава со барем некаква дејност. Првата повест во „Изреките на пустинските отци“ сведочи дека е неопходно да се урамнотежи и разновидни секојдневниот живот на монахот, да се исполни со последователни, јасно регулирани видови дејности:
„Светиот авва Антониј, кога еднаш беше во пустината, падна во униние и во големо помрачение на помислите и Му велеше на Бога: Господи! Сакам да се спасам, а помислите не ми дозволуваат. Што да правам во мојата жал? Како ќе се спасам? — И набргу стана Антониј и излезе надвор. — И ете, гледа некого сличен на себе: седеше и работеше, потоа стана од работата и се молеше; потоа пак седна и плетеше јаже; после пак стана на молитва. Тоа беше Ангел Господов, пратен за поука и укрепување на Антониј. И Ангелот му рече на Антониј: и ти прави така — и ќе се спасиш! Кога го чу тоа, Антониј се исполни со голема радост и смелост, и постапувајќи така — се спасуваше“⁵.
Друга приказна за Антониј ја развива истата мисла. Никој не може непрестајно да остане во состојба на високи духовни доживувања; од време на време е потребно да се намали напрегањето:
„Некој, ловеше диви ѕверови во пустината, виде дека авва Антониј шеговито се однесува со браќата и се соблазни. — Старецот, сакајќи да го увери дека понекогаш е нужно да им се даде олеснување на браќата, му рече: стави ја стрелата на твојот лак и затегни го. — Тој го направи тоа. — Старецот пак му рече: уште затегни. — Тој уште затегна. — Старецот пак рече: уште затегнувај. — Ловецот му одговори: ако прекумерно затегнувам, ќе се скрши лакот. — Тогаш авва Антониј му рече: така е и во делото Божјо: ако прекумерно ќе притискаме врз браќата, од напрегањето тие бргу се кршат. Затоа е потребно понекогаш да им се даде барем некое олеснување на браќата. — Кога го чу тоа, ловецот беше силно трогнат и, откако доби голема полза, си замина од старецот. — А браќата, укрепени, се вратија на своето место“⁶.
На месалијаните им недостасувала рассудителноста на Антониј: тие ја затегнале тетивата премногу силно. Нивниот идеал на молитва, покрај сè друго, можел да ги доведе побргу до умопомешаност отколку до светост.
Третиот приговор против месалијанското толкување на стихот од 1 Сол. 5:17 е тоа што тогаш повикот на апостол Павле станува сосема неостварлив. Ако се прифати дека „да се молиш“ значи „да изговараш молитва“, тогаш дури и ако подвижникот чита молитви целото време додека е буден, порано или подоцна ќе дојде моментот кога мора барем малку да спие — и што ќе стане тогаш со неговите напори да се моли непрестајно? Токму овој приговор им го изнел на месалијаните авва Лукиј, кој воедно предложил и поразумен пристап кон прашањето за непрестајната молитва. Забележете и дека отец Лукиј, како и многу други пустински отци, се грижи за сиромашните:
„Некогаш некои монаси, наречени Евхити, дојдоа кај авва Лукиј во Енат, и старецот ги праша, велејќи: кое е вашето ракотворство? Тие одговорија: ние не се занимаваме со ракотворство, туку, како што вели Апостолот, непрестајно се молиме. Старецот рече: а вие не јадете? Јадеме, одговорија тие. Старецот рече: кој се моли за вас кога јадете? Потоа им рече: а вие не спиете? Спиеме, одговорија тие. Старецот рече: кој се моли за вас кога спиете? И не најдоа одговор да му дадат.
Тогаш старецот им рече: простете ми, вие не правите како што зборувате. Јас пак ќе ви покажам дека, занимавајќи се со своето ракотворство, непрестајно се молам. Откако ќе омекнам малку прачки, седнувам со Бога и, плетејќи од нив јаже, велам: помилуј ме, Боже, по Твојата голема милост, и по множеството на Твоите штедрости очисти го моето беззаконие (Пс. 50:1). И им рече: зарем тоа не е молитва? Тие одговорија: да. Старецот рече: поминувајќи го целиот ден во работа, заработувам повеќе или помалку шеснаесет монети. Две од нив ги давам на вратата на сиромасите, а со останатите јадам; и оној што ги прима двете монети се моли за мене кога јадам или кога спијам; и по благодатта Божја кај мене се остварува непрестајна молитва“⁷.
Ете какво решение предлага отец Лукиј: непрестајната молитва се вознесува преку соработништво. Сличен начин на молитва, но нешто поусовршен, се користел во познатиот манастир Akoimetai, или „несонливите молитвеници“ во Константинопол. Таму монасите користеле „дежурен“ метод: се поделиле во групи, и штом една ќе го завршела богослужението, друга го продолжувала, и така во текот на деноноќието молитвите се вознесувале непрестајно, макар и од дел од братството.
Соработништвото во молитвата што го предлага Лукиј, и покрај својата надворешна наивност, има една многу важна особеност. Молитвата не е индивидуална, туку пред сè заедничка дејност: ние секогаш постоиме како меѓусебно зависни делови од Телото Христово. Дури и пустиножител во најоддалечениот агол на пустината никогаш не стои пред Бога сам, туку секогаш како член на огромно семејство. Во него и со него се моли целата Црква, и кога тој не може да се моли, други се молат наместо него. Евагриј Понтиски (345–399) вели: „Монах е оној што е одделен од сите и соединет со сите“⁸.
Но постои и друг, поинтересен заклучок што може да се извлече од одговорот на отец Лукиј до месалијаните. Тој смета дека молитвата не го исклучува физичкиот труд. За разлика од месалијаните, тој работи кога се моли, користејќи многу кратка молитва што постојано ја повторува. Така неговата молитва не е ограничена на оној временски отсек кога тој „станува на молитва“, туку може „да ја држи во сеќавање“ додека врши некакво дело.
Стихот од Псалм 50 што Лукиј го користи како молитва е еден од многуте можни избори на молитви за постојано повторување. Свети Јован Касијан, кој ја изучувал уметноста на монашкото живеење во Египет, предложил друг стих од Псалмите: „Побрзај, Боже, да ме избавиш; побрзај, Господи, да ми помогнеш“ (Пс. 69:2)⁹.
Авва Аполос, кој во младоста извршил страшен грев, користел, како и Лукиј, покајнички стих:
„*Согрешив како човек; Ти пак, како Бог, помилувај ме“¹⁰. Понекогаш молитвата може да биде уште попроста. Свети Макариј Велики учи: „Не треба многу да се зборува, туку често да се подигаат рацете и да се вели: Господи, како што Ти сакаш и како што знаеш — помилуј! Ако пак нападне искушение, кажувај: Господи, помогни! И Тој знае што ни е полезно и така постапува со нас“¹¹.
Но меѓу сите кратки молитви за постојано повторување, најдлабока по смисла и најчесто повторувана низ вековите е, секако, Исусовата молитва: „*Господи Иисусе Христе, Сине Божји, помилуј ме“. Во современата православна практика се додава и зборот „грешниот“.
Така, постои начин да се исполни заповедта „непрестајно молете се“ без да се паѓа во крајностите на месалијанството. Молитвата може да се соединува со трудот. Монахот, избирајќи кратка фраза — Исусовата молитва или некоја друга, по своја желба или по совет на својот духовник — се труди да ја повторува, каде и да оди и што и да прави. (Или пак, по упатство на духовниот наставник, ја повторува само во определено време.)
И така монахот се стреми да ја задржи таа молитва целиот ден, вршејќи разновидна работа, како да живее во два света: во надворешниот и во внатрешниот. Како што вели епископ Теофан Затворник (1815–1894): „Рацете се на работа, а умот и срцето — со Бога“¹².
Значи, монахот има два вида „дејност“: неговата работа — умствена или физичка, која, се разбира, треба да ја врши за слава Божја најдобро што може — и, покрај тоа, неговата „внатрешна работа“. Пустинските отци велат дека „во човекот секогаш треба да тече внатрешна работа“¹³.
Оваа „внатрешна работа“ се нарекува и „умно делание“, или просто „паметење на Бога“. Во Поученијата на Макариј Велики се вели:
„Христијанинот е должен секогаш да има паметење на Бога; … односно, не само кога влегуваш во молитвен дом љуби Го Господа, туку и кога си на пат, и кога разговараш, и кога вкусуваш храна, имај паметење на Бога и љубов и приврзаност кон Него“¹⁴.
Овие идеи во никој случај не се сопственост само на источниот христијански свет. Веднаш ни паѓа на ум пример од западното христијанство — брат Лоренс и неговата „Практика на присуството Божјо“ додека работел во кујната.
Но ова сè уште не е конечниот одговор на месалијанството. Авва Лукиј сосема исправно смета дека може истовремено да се молиме и да работиме; повеќе од тоа, тој предлага практичен начин за ова двојно дело — постојано повторување на кратка молитва. Сепак, неговото разбирање на самата суштина на молитвата како таква е ограничено: тој мисли во категории на усна молитва; за него, како и за месалијаните, „да се молиш“ значи „да изговараш молитва“.
Против тоа може да се приговори — и тука се доближуваме до правилното решение на прашањето за непрестајната молитва — дека молитвата во верното разбирање и во длабоката смисла не е толку дејство, колку состојба на душата.
За да се биде во состојба на непрестајна молитва, воопшто не е нужно да се чита бескраен круг молитви; постои поим како внатрешна непрестајна молитва. Секако, постојаното повторување на кратка молитва, како што предлага отец Лукиј, е прекрасен начин да се обидеме да ја стекнеме оваа состојба. Може да настапи момент кога молитвената состојба ќе остане иако веќе нема повторување на молитвата; кога молитвата веќе не е фраза што ја изговараме, туку на некој непојмив начин проникнува во самата длабочина на душата, така што дури и кога молитвата не се изговара, таа останува внатре.
И ако така се разбира молитвата, тогаш има подвижници што се молат дури и во сон; затоа што тие не се молат преку тоа што го кажуваат или мислат, туку повеќе преку тоа што тие се. И додека подвижникот „е“ во таа состојба, може да се каже дека тој, во полна смисла, ја стекнал непрестајната молитва.
Свети Василиј Велики ги изразува истите мисли во Поучение до маченицата Јулита:
„*Молитвата е молба за добро, што молителот ја вознесува кон Бога. Но ние не ја ограничуваме оваа „молба“ само на она што е изразено со зборови… Не треба да се молиме само со устата, туку целата сила на молитвата треба да се изрази во состојбата на душата што ја чуваме целиот живот и во добрите дела што постојано ги извршуваме… Ете како се молиме непрестајно — не со зборови, туку со тоа што се соединуваме со Бога со целиот наш начин на живот, така што тој станува една постојана и непрекината молитва“.¹⁵
„Не треба да се молиме само со устата“: сосема е јасно дека сите ние најнапред треба да научиме да се молиме, изговарајќи зборови. Во учењето на Православната Црква вообичаено е молитвата да се дели на три вида:
– усна
– умна
– срцева (или, поточно, умно-срцева).
Нашата молитва, постојано повторувана — да претпоставиме дека тоа е првиот стих од псалмот 50, како што се молел авва Лукиј, или Исусовата молитва — започнува како усна молитва, читана со свесен напор на волјата. На оваа етапа нашето внимание постојано се расејува; и повторно и повторно, цврсто но без раздразливост, треба да го враќаме кон значењето на зборовите на молитвата. Потоа, многу постепено, молитвата сè повеќе станува умна: при тоа нашите усни или продолжуваат безгласно да се движат, како да ги изговараат зборовите, или пак молитвата се твори само со умот.
Потоа настапува следната етапа — молитвата слегува од умот во срцето; умот во молитвата се соединува со срцето. Под „срце“ во овој случај не се подразбира само подрачјето на нашите чувства, туку, како и во Писмото, главниот орган на личноста на човекот, центарот на целото негово битие.
Кога нашата молитва станува во полна смисла „срцева молитва“, ние се приближуваме до прагот на непрестајната молитва, до онаа „сокровена“ молитва што веќе ја спомнавме. Вистинската молитва на срцето веќе не е облечена во словесна форма; таа станува дел од нас самите, како дишењето или отчукувањето на срцето. И така, по милоста Божја, молитвата веќе не е она што ние треба да го кажеме, туку она што само звучи внатре во нас: ако ја употребиме терминологијата на Теофан Затворник, таа престанува да биде „умна“ и станува „духодвижна“.
Молитвата, што започнала како дејство што се врши од време на време, преминува во неизменлива состојба — она што го има на ум Тома Челански кога за свети Франциск Асишки вели: totus non tam orans quam oratio factus: „по својата суштина тој не толку се моли, колку што самиот станува молитва“¹⁶.
Свети Исак Сирин (VII век) смета дека таа непрестајна срцева молитва е молитва на Светиот Дух во нас:
„Ученик. Што е главно во сите трудови на ова дело, односно безмолвието, за човекот што дошол и до тоа, да може да знае дека веќе достигнал совршенство во животот?
Наставник. Тоа е кога човек ќе се удостои со непрестајно пребивање во молитвата. Зашто штом го достигне тоа, се искачил на висината на сите добродетели и веќе станал живеалиште на Светиот Дух. А ако некој несомнено не ја примил оваа благодат на Утешителот, не може слободно да го извршува пребивањето во оваа молитва, бидејќи, како што е кажано, кога ќе се всели во некого од луѓето Духот, тогаш тој не ја прекинува молитвата, туку Самиот Дух секогаш се моли (види: Рим. 8:26). Тогаш и во сон и во будна состојба молитвата не престанува во неговата душа; туку јаде ли, пие ли, спие ли, работи ли нешто, дури и во длабок сон — без труд од неговото срце излегуваат благоуханија и испарувања на молитвата. Тогаш молитвата не се одделува од него, туку секој час, иако надворешно молчи, во исто време тајно во него врши служба Божја. Зашто молчанието на чистите еден од христоносните мажи го нарекува молитва, бидејќи нивните помисли се божествени движења, а движењата на чистото срце и ум се тивки гласови со кои сокровено го воспеваат Сокровениот“¹⁷.
Молчанието на чистите е молитва: дури и пребивањето на светите во безмолвие — нивното недејствување или сон — само по себе е молитва кон Бога, затоа што нивната молитва станува неотделив дел од нив самите.
Ете каква смисла православната духовна традиција вложува во зборовите на апостол Павле: „непрестајно молете се“. Но ни за миг не смее да се претпостави дека состојбата што ја опишува Исак Сирин лесно се достигнува или дека многумина ја достигнуваат. Од неговите зборови станува сосема јасно дека до оваа состојба не може да се дојде со сопствени напори; тоа е дар Божји што Бог го испраќа кому и кога ќе посака, независно од нас. И ние не можеме да ги издвоиме правилата или принципите според кои Тој постапува во овој случај.
Понекогаш, сепак, постојаната умно-срцева молитва може да биде дарувана релативно брзо. Авва Силуан Атонски (1866–1938) се занимавал со Исусовата молитва само три недели кога таа слегла во неговото срце и станала непрестајна¹⁸ — но овој случај е сосема исклучителен. Авва Агапиј, еден од Валаамските старци, исто така изразува мислење дека умната молитва слегува во срцето релативно брзо:
„Знам три лица: на едниот му дојде, штом беше кажано, во истиот час; на другиот му дојде по шест месеци; на третиот по десет месеци; а на еден голем старец — по две години. А зошто така бива — само Бог знае“.¹⁹
Во „Записките на странникот“ исто така се зборува дека дарот на таква молитва може да се добие за многу краток рок — речиси автоматски.
Да, во некои случаи тоа е можно. Но мора посебно да се нагласи дека тоа се случува ретко и уште помалку е некакво правило или норма. Напротив, во историјата има многу примери кога луѓе со длабок духовен живот смирено и усрдно ја молеле Исусовата молитва многу години и, сепак, не го стекнале дарот на непрестајната молитва.
Се сеќавам на разговор во јануари 1963 година со еден руски монах (сега веќе упокоен), отец Антониј, во манастирот на св. Сава Осветени под Ерусалим. Тој ми раскажа дека лично познавал неколку монаси во Јудејската пустина кои усрдно се молеле да го добијат овој дар, и ми призна дека никој од нив не го добил. Мора да нема било Божја волја, додаде тој, на нашето поколение да му биде испратен овој дар. Иако тој не зборуваше директно за себе, јас мислам дека и тој бил еден од оние што се молеле за тоа. А тој беше вистински монах, имаше длабоко разбирање за молитвата, беше, во полна смисла на зборот, старец.
Во врска со тоа, свети Исак Сирин предупредува:
„Како што од многу илјади едвај се наоѓа еден што ги исполнил заповедите и сето законско со мал недостаток и достигнал чистота на душата, така и од илјада едвај еден ќе се најде што, со голема внимателност, се удостоил да достигне чиста молитва… многумина никако не можеле да се удостојат со чиста молитва; а се удостоиле само многу ретки; а оној што достигнал до таа тајна што е веќе по оваа молитва — едвај, по благодат Божја, се наоѓа од род во род“.²⁰
Но неговите зборови не треба да нè фрлаат во униние. Можно е во овој земен живот многу малкумина да можат да го достигнат врвот — можеби еден од десет илјади, а можеби еден од цела генерација — но патеката кон тој врв е отворена за сите, и секој од нас може барем малку да оди по неа. Во христијанството нема привилегирана елита што единствена е повикана на спасение. И нема ниеден за кого спасението е невозможно.
Нема ниеден за кого спасението е невозможно. Иако зборувавме само за монаштвото, патот на молитвата за кој раскажавме воопшто не е ограничен на монашкиот живот. Тоа е пат за сите христијани. Во текст што му се припишува на св. Григориј Палама (1296–1359) стојат следниве зборови:
„Нека никој не мисли, браќа мои христијани, дека само лица од свештен чин и монаси имаат долг непрестајно и секогаш да се молат, а не и мирјаните. Не, не; сите ние христијани имаме долг секогаш да пребиваме во молитвата… И Григориј Богослов²¹ ги учи сите христијани и им вели дека почесто треба во молитвата да се спомнува името Божјо отколку да се вдишува воздух…
И уште земете го предвид и начинот на молитва, како е можно непрестајно да се молиме — имено: да се молиме со умот. А тоа секогаш можеме да го правиме ако посакаме. Зашто и кога седиме на ракотворство, и кога одиме, и кога земаме храна, и кога пиеме, секогаш можеме со умот да се молиме и да твориме умна молитва, благоугодна на Бога, вистинска молитва. Со телото ќе работиме, а со душата ќе се молиме. Надворешниот човек нека ги врши своите телесни дела, а внатрешниот целиот нека биде посветен на служење на Бога и никогаш да не отстапува од тоа духовно дело на умната молитва…“²²
Секако, за пустиножителот што живее во осаменост во пустината и, како авва Лукиј, се занимава со едноставен физички труд, значително е полесно да се научи да ја „задржи“ молитвата во текот на целиот ден. За монах што се посветил на дејствено служење во светот — дали предава во неделно училиште или, на пример, се грижи во болница за тешко болни — задачата да ја „задржи“ молитвата станува многу посложена: сложена, но остварлива. А за мирјанинот, кој нема строг поредок на монашко општежитие, тоа е уште потешко.
Но и покрај тоа, во православната духовна традиција постои цврсто уверување дека сите христијани, по милоста Божја, можат да го стекнат дарот на внатрешната молитва. Иако многу малкумина — било во пустина било во град — го добиле дарот на непрестајната молитва во целосна мера, секој човек може да напредува во делото на молитвата за време на работа, било Исусовата молитва или некоја друга.
Навистина, Исусовата молитва, поради својата простота и краткост, извонредно им одговара на оние што живеат под постојано напрегање на современиот живот; за нив е невозможно да изговараат посложени молитви.
Сепак, никакви надворешни услови, колку и да се неповолни, сами по себе не можат да ја попречат внатрешната срцева молитва. Свети Макариј во своите поученија пишува: „И на светите Господови им се случува да седат на позориштето на светот и да ги гледаат неговите измами; но според внатрешниот човек тие разговараат со Бога“²³.
Веројатно има малку занимања што бараат од човекот поголеми грижи во светот отколку лекарската професија. Сепак, во „Изреките на пустинските отци“ има расказ дека некој лекар од Александрија — не го знаеме ни неговото име — бил еднаков по светост со свети Антониј, најголемиот од христијанските пустиножители:
На авва Антониј во пустината му било откриено дека „во градот живее човек еднаков нему по светост. Тој е лекар и за себе го задржува само најнеопходното, а останатото им го дава на нужните, и целиот ден тој со ангелите ѝ воспева похвала на Света Троица“²⁴.
Секој од нас со помошта на Светиот Дух може да дојде до мерката на тој лекар. Царството Небесно е внатре во секого од нас. Сè е просто. Да се молиш значи да влезеш во тоа внатрешно царство на нашата душа и таму да стоиш пред Бога, осознавајќи го Неговото присуство во неа; а „да се молиш непрестајно“ значи тоа да го правиш постојано. Иако славата на тоа царство во целата своја полнота во овој земен живот им се открива само на малкумина, ние сепак можеме да откриеме барем дел од неговите сокровишта. Свети Исак Сирин тврди дека вратата е пред нас, а клучевите се во наши раце:
„Потрудѝ се да влезеш во својата внатрешна клетка и ќе ја видиш небесната клетка, зашто и едната и другата се едно исто; влегувајќи во едната, ги гледаш двете. Лествицата на тоа Царство е внатре во тебе, сокровена во твојата душа. Во себе самиот нурни се од гревот и ќе ги најдеш таму восхожденията по кои ќе можеш да се искачуваш“²⁵.
Kallistos Timothy Ware, ‘Pray Without Ceasing’, Eastern Churches Review, Volume II, Number 3, Spring 1969.
Автор: Митрополит Диоклиски Калистос (Вер)
Белешки
1 Подетално за молитвата може да се прочита во делото на игумен Харитон Валаамски „Умно делание. За Исусовата молитва. Зборник поуки на Светите Отци и искусните нејзини делатели“, преведено од Е. Кадлубовски и Е. М. Палмер, со вовед на К. Уер (Лондон, 1966). Изразувам благодарност за истражувањето на I. Hausberr, SJ, Moines du Christ et voies d’oraison (Orientalia Christiana Analecta 157: Рим 1960).
2 Histoire des solitaires egyptiens, 104, под уредништво на F. Nau, во Revue de l’Orient chretien, т. XII (1907), стр. 402.
3 Pandect, Беседа 91 (MPG, LXXXIX, 1712b).
4 Секогаш сум се држел до општоприфатеното мислење во врска со оваа страна на месалијанското учење, засновано врз сведоштвата на признатите противници на месалијанството. Но сега, благодарение на современите истражувања, станува сè поочигледно дека е крајно тешко да се определи во што навистина верувале месалијаните, и сосема е можно дека тие и не биле толку „еретици“ како што нивните непријатели се обидуваат да ги прикажат.
5 Азбучен патерик, Антониј 1 (MPG, LXV, 76a).
6 Азбучен патерик, Антониј 13 (MPG, LXV, 77d).
7 Азбучен патерик, Лукиј 1 (MPG, LXV, 253b).
8 On prayer 124 (MPG, LXXIX, 1193c). Сп. Peter Damian, Liber qui appellatur, Dominus vobiscum (MPL, CXLV, 231–52).
9 Collations, X.10.
10 Азбучен патерик, Аполос 2 (MPG, LXV, 136a). Но, се чини, Аполос се приближил опасно близу до гледиштето на месалијаните, бидејќи во Патерикот се вели: „Тој не работеше, туку секогаш се молеше“.
11 Азбучен патерик, Макариј Египетски 19 (MPG, LXV, 269c).
12 Игумен Харитон, „Умно делание“, стр. 92.
13 Histoire des solitaires egyptiens, 241, уред. Nau, во Revue de l’Orient chretien, т. XIV (1909), стр. 363.
14 XLIII, 3 (MPG, XXXIV, 773a). Во оваа статија е невозможно да се расправа за болното прашање за односите меѓу Поученијата на Макариј Велики и месалијанството.
15 Homily on the Martyr Julitta, 3–4 (MPG, XXXI, 244a, 244d).
16 Legenda, II, 61.
17 Mystic Treatises by Isaac of Niniveh, преведено од A. J. Wensick (Амстердам 1923), стр. 24 [Исак Сирин, „Подвижнички слова“].
18 Archimandrite Chariton, The Art of Prayer, стр. 24 [Архимандрит Софрониј, „Старец Силуан“].
19 Игумен Харитон, „Умно делание“, стр. 277.
20 Mystic Treatises, стр. 113 [„Подвижнички слова“].
21 Григориј Назијанзин.
22 Игумен Харитон, „Умно делание“, стр. 87.
23 Hom., XV, 8 (MPG, XXXIV, 581a).
24 Азбучен патерик, Антониј 24 (MPG, LXV, 84b).
25 „Подвижнички слова“, стр. 8; „Умно делание“, стр. 164.
Извор: Азбука Ру
